Ποιος θα τη σύρει;

«ΔΙΑΒΑΖΩ», Τεύχος 498

Εκείνος είναι ένας διάσημος συγγραφέας με μια διάσημη ιστορία. Άσημος, άφραγκος, αλλά πεινασμένος για δόξα και πιστός στη μούσα του, ταξίδεψε στο Παρίσι, έκανε το γκαρσόνι γράφοντας, εγκαταστάθηκε στο Μπρούκλιν (όπου ζει ακόμη), σε είκοσι τετραγωνικά (σήμερα πρέπει να΄χουν γίνει τουλάχιστον διακόσια) και συνέχισε να γράφει, με τον τρόπο του, ώσπου ο τρόπος αυτός επιβλήθηκε, έσπασε τα σύνορα (τ’ αγγλικά πάντα βοηθάνε), κέρδισε τους αναγνώστες, γοήτευσε τους κριτικούς και τρέλανε στη ζήλεια τους ομότεχνους. Ο Πολ Όστερ είναι ό,τι κοντινότερο (στο λιγότερο βίαιο) έχει να παρουσιάσει η σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία στον Χέμινγουεϊ: διαβάζεις μια φράση του και τον αναγνωρίζεις, διαβάζεις τα βιβλία του και νομίζεις ότι σου μιλάει. Δεν θα πάρει το Νόμπελ, αλλά κέρδισε ήδη κάτι που λίγοι συγγραφείς καταφέρνουν: η τέχνη του, η τόσο προσωπική, μοιράζεται και μοιράζει χαρά.

Εκείνη είναι μια σαφώς νεότερη πανέμορφη Νορβηγίδα, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Μινεσότα (πιο Μίντγουεστ δε γίνεται), με πάθος, προφανώς, για ζωή και λογοτεχνία. Το όνομά της –σχεδόν αδύνατο να προφερθεί- δεν της άνοιξε καμία πόρτα, η ομορφιά είναι όμως άλλη ιστορία, κι όταν υπάρχει και φιλοδοξία και ταλέντο, το μίγμα σπανιότατα πάει χαμένο. Αναπόφευκτα κατέληξε στη Νέα Υόρκη κι αναπόφευκτα συνάντησε –κι έριξε νοκ άουτ- το διάσημο συγγραφέα. Η λογοτεχνική της παραγωγή έγινε σιγά – σιγά το ίδιο επαγγελματική, όμως η Σίρι Χούστβεντ για τους περισσότερους συνεχίζει να είναι απλώς «η γυναίκα του Πολ Όστερ». Κακώς. Γιατί όπως δείχνει η παράλληλη εξέλιξή τους, ενώ σε φήμη βρίσκεται ακόμη πολύ μακριά, στο γράψιμο αρχίζει αθόρυβα να τον ξεπερνάει.

Τα τελευταία βιβλία και των δύο δημοσιεύτηκαν σχεδόν ταυτόχρονα, το 2008. Ο «Άνθρωπος στο σκοτάδι» (Man in the Dark) του Πολ Όστερ έχει όλα τα χαρακτηριστικά της σφραγίδας του μείον την έμπνευση: άνθρωποι με πονεμένες ιστορίες (εδώ θάνατοι συγγενών και μόνιμες πατερίτσες), συμβολικά ονόματα (εδώ ο κύριος Τούβλος), εγκιβωτισμός ιστοριών (ο πρωταγωνιστής για να ξεφύγει από τις Ερινύες του φαντάζεται, και μας διηγείται, έναν δεύτερο αμερικανικό εμφύλιο σε ένα απροσδιόριστο μέλλον), πρόσμιξη «αλήθειας» και «ψέματος» (οι Δίδυμοι Πύργοι δεν έχουν πέσει, ο Μπους είναι ακόμα Πρόεδρος των «Φεντεραλιστών», ο αφηγητής, και ο αναγνώστης, δεν ξέρει πάντα σε ποια ιστορία βρίσκεται), αναζήτηση της ανθρωπιάς και της τρυφερότητας μέσα από το στεγνό και το παράξενο (οι διηγήσεις, οι παρεκκλίσεις και ο πόνος φέρνουν τελικά κοντά έναν πατέρα με την κόρη του και τη δική της κόρη). Όλα αυτά μπορεί να ακούγονται ενδιαφέροντα –ή και τραβηγμένα, αλλά το ταλέντο του Όστερ είναι ακριβώς ότι καθιστά γοητευτικό το τραβηγμένο-, όμως αυτή τη φορά φοβάμαι ότι κάτι λείπει –η σπίθα; η έκπληξη; Η διασταύρωση των ιστοριών είναι πολύ τεχνητή (η φανταστική εγκαταλείπεται εξάλλου ξαφνικά και χωρίς διέξοδο), αρκετά μονοπάτια δεν οδηγούν πουθενά (όπως κάποιες ιστορίες από το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο), η αναζήτηση της συγκίνησης είναι υπερβολικά εμφανής, σε σημείο που να γίνεται εκβιαστική. Το βιβλίο διαβάζεται ευχάριστα (πολλοί διάλογοι και επεισόδια συνεχίζουν να σε ρουφάνε) αλλά ξεχνιέται γρήγορα. Δείχνει μάλλον έναν συγγραφέα που έπρεπε να γράψει και ψάχνεται.

Αντίθετα, στη «Θλίψη ενός Αμερικανού» (Sorrows of an American), παρά το Ροθικό τίτλο, η Σίρι έχει βρει και κρατάει γερά τα δικά της μέσα. Πάλι –σήμα κατατεθέν του οίκου των Όστερ- ιστορίες διαπλέκονται –μεγάλες και μικρές, προσωπικές και ευρύτερες, στο παρόν και το παρελθόν. Αδέλφια σκάβουν στο παρελθόν τους τη στιγμή που νιώθουν να χάνουν το μέλλον τους, οι Νορβηγοί (ασφαλώς όχι τυχαία) παππούδες αναλύονται με τα ψυχιατρικά εργαλεία των εγγονών τους, οι αγάπες και οι έρωτες φυτρώνουν αλλά δυσκολεύονται να ανθίσουν, η Αμερική, χώρα της ελευθερίας και της καταπίεσης, είναι φόντο και μαζί πρωταγωνιστής. Εδώ όμως τα νήματα είναι πιο λεπτά και κομψά, η φωνή πιο πειστική, το απρόβλεπτο καραδοκεί κι η συγκίνηση έρχεται τελικά στο ραντεβού. Στο φωτεινό σπίτι στο Μπρούκλιν οι ιεραρχίες ανατρέπονται κι ελάχιστη σημασία έχει που ο κόσμος ίσως δεν το μάθει ποτέ.