Τα 19 βιβλία του Φίλιπ Ροθ που κυκλοφορούν στα ελληνικά δεν μπορούν να θεωρηθούν όλα «πολιτικά». Αρκετά όμως μπορούν –και αυτό αποτελεί ένα από τα τρία κύρια θεματολογικά χαρακτηριστικά του μεγάλου συγγραφέα, μαζί με τη διερεύνηση της εβραϊκής ταυτότητας και την αναμέτρηση με το σεξουαλικό ένστικτο. Δεν ισχυρίζομαι πως ο Ροθ διαβάζεται επειδή είναι πολιτικός –θα διαβαζόταν έτσι κι αλλιώς. Πιστεύω όμως ότι τα «πολιτικά» βιβλία του πλουτίζουν όχι μόνο το έργο του αλλά και την οπτική μας γι΄ αυτό. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990, και παρά την ύπαρξη πολιτικο-παρωδιακών παρενθέσεων με χαρακτηριστικότερη το Our Gang («Η Συμμορία μας» αμετάφραστο στα ελληνικά), με τον ήρωα Tricky ν’ αποτελεί μια ελάχιστα καμουφλαρισμένη εκδοχή του Νίξον, η πολιτική ήταν μόνο υπόγεια παρούσα στα βιβλία του. Και πάλι θα έπρεπε να θεωρήσουμε, μάλλον καταχρηστικά, ως «πολιτικό» στοιχείο τον αγώνα των φύλων –του αρσενικού με το θηλυκό, του κάθε μυθιστορηματικού προσώπου με τη σεξουαλικότητά του αλλά και της κοινωνίας με το ίδιο το φαινόμενο της σεξουαλικότητας- που επικρατούσε στα μυθιστορήματα της πρώιμης σοδειάς (με εμβληματικότερο και διασημότερο το «Σύνδρομο» -ή «Νόσο» στην άλλη ελληνική εκδοχή- του Πορτνόϊ, εκδ. Πόλις και Γράμματα, αντίστοιχα). Από τη δεκαετία του 1990 κάτι άλλαξε (η ίδια η Αμερική;), και το πάνω χέρι πήρε η πολιτική, με όλο και πιο γυμνή μορφή.Από το 1991 ως το 1995 δημοσιεύονται, και κερδίζουν το καθένα από ένα μεγάλο βραβείο, τρία μυθιστορήματα «της εβραϊκότητας και της ταυτότητας»: η Πατρική Κληρονομιά (1991, εκδόσεις Χατζηνικολή, βραβείο των Αμερικανών κριτικών), η Επιχείρηση Σάϋλοκ (1993, εκδόσεις Πόλις, βραβείο Pen-Faulkner), το Θέατρο του Σαββάθ (1995, Εθνικό βραβείο βιβλίου). Το πολιτικό στοιχείο εδώ είναι η αναζήτηση της ρίζας, της συλλογικής μοίρας και η επιρροή της ατομική μοίρα –η αλληλοδιαπλοκή Ιστορίας και ιστορίας, με άλλα λόγια, που αποτελεί το πολιτικότερο θέμα που υπάρχει αλλά και τη σφραγίδα του ώριμου Ροθ.
Η βουτιά στην πολιτική γίνεται πιο βαθιά και άμεση με την άτυπη τριλογία που ακολουθεί και μέσα από την οποία γνώρισε κυρίως το ελληνικό κοινό έναν συγγραφέα που, χάρις σε αυτά τα βιβλία, έδειξε αμέσως ότι «του πάει»: Αμερικανικό Ειδύλλιο (1998, εκδόσεις Πόλις, βραβείο Πούλιτζερ), Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή (1999, εκδόσεις Πόλις), και το Ανθρώπινο Στίγμα (προσωπικά θα προτιμούσα το Human Stain να είχε μεταφρασθεί Ανθρώπινη Κηλίδα, όπως έχω επισημάνει και στο σχετικό σημείωμα μου για την ελληνική έκδοση, εκδ. Πόλις, 2003). Ο όρος τριλογία κάθε άλλο παρά διεκδικεί επιστημονική εγκυρότητα: οι ιστορίες δεν τέμνονται πουθενά, οι πρωταγωνιστές είναι διαφορετικοί, το ύφος παραλλάσσει αισθητά. Αυτό που συνδέει τα τρία βιβλία είναι η τοποθέτηση σε πολύ συγκεκριμένο και φορτισμένο ιστορικό πλαίσιο και η ανοιχτά πολιτική στόχευση, που θα μπορούσε να αποδοθεί ως «προσπάθεια μετάδοσης της οργής». Στημένα σε διακριτές αλλά με ακρίβεια σκιαγραφούμενες περιόδους του αμερικανικού εικοστού αιώνα (Βιετνάμ και απονερά του, μακαρθισμός, Προεδρία Κλίντον), και τα τρία βιβλία κονταροχτυπιούνται με τα γεγονότα και το κλίμα της εποχής τους, για να διαμορφώσουν ένα συνεκτικό, τελικά, δίχτυ, που πέφτει πάνω στο αμερικανικό όνειρο.
Στο Ειδύλλιο έχουμε το ξύπνημα, αλλά και τον ξεπεσμό, της πολιτικής συνείδησης ενός κλασικού αυτοδημιούργητου Αμερικανού. Στον Κομμουνιστή (το πιο παραγνωρισμένο αλλά ίσως και πιο φιλόδοξο από τα τρία βιβλία) οι σχέσεις μιας οικογένειας –των συζύγων μεταξύ τους αλλά και με το παιδί τους- καθορίζονται –και, όπως έχουμε μάθει να περιμένουμε από το Ροθ, συνθλίβονται- από την «ακραία» (για τα αμερικανικά δεδομένα) επιλογή που υποδηλώνει ο τίτλος. Το Στίγμα, όμως (το δημοφιλέστερο, και όχι μόνο στην Ελλάδα, και όχι μόνο λόγω της κινηματογραφικής μεταφοράς του), είναι πιστεύω το βιβλίο της τριλογίας στο οποίο συμπυκνώνονται –σχεδόν μέχρις εξαντλήσεως- κώδικες και μοτίβα του «πολιτικού» Ροθ.
Όχι τόσο γιατί ο τίτλος εμπεριέχει μια σαφή αναφορά στην κηλίδα που άφησε η Μόνικα Λεβίνσκι στο λερωμένο φουστάνι της αμερικανικής πολιτικής. Ούτε καν γιατί το βιβλίο ξεκινά με μια δηλητηριώδη όσο και παθιασμένη ανατομία της «προεδρικής ατασθαλίας» από τον αφηγητή-συγγραφέα του. Αλλά γιατί διατρέχεται ολόκληρο, στη θεματολογική αλλά και υφολογική ραχοκοκαλιά του, από καθαρά πολιτικά εργαλεία και μέθοδο: εξετάζει - καταγγέλλει – προσπαθεί να πείσει. Ο αναγνώστης πονά με τον ήρωα –δεν μπορεί να κάνει διαφορετικά, πρόκειται για μια ιστορία μοναξιάς και αδικίας- αλλά αυτό στο οποίο κυρίως παρασύρεται, χωρίς ίσως να το καταλαβαίνει, είναι να ακολουθεί το Ροθ στα μονοπάτια της πολιτικής του περιπλάνησης. Σε τρία επίπεδα: στο μικρο-επίπεδο της δεύτερης θητείας του Κλίντον, όπως χρωματίζεται από το επεισόδιο με τη Λεβίνσκι -αυτό ορίζει τις διαστάσεις της σκηνής όπου θα παιχθεί το δράμα. Στο μεσο-επίπεδο της «πολιτικής ορθότητας», που παραβάλλει τα πάθη των ηρώων με το αμερικανικό κοινωνικο-πολιτικό περιβάλλον και τις αναθυμιάσεις του. Και το μακρο-επίπεδο της πάλης του πρωταγωνιστή με τον εαυτό του γύρω από την πραγματική και την επιθυμητή του ταυτότητα, που μας συνδέει με την ανθρώπινη περιπέτεια. Σε όλη τη διαδρομή του Ανθρώπινου Στίγματος, την ιστορία των δύο πρωταγωνιστών -του καθηγητή Κόλμαν Σιλκ και της κοινωνικά κατώτερής του αλλά ερωτικά ζωογόνας ερωμένης του, εξαιτίας της οποίας, για να το πω τηλεγραφικά και χωρίς να αποκαλύψω το μεγάλο μυστικό, χάνει τη δουλειά του και βρίσκει τον εαυτό του- συνοδεύουν δυο πολιτικά μοτίβα: η στηλίτευση της «πολιτικής ορθότητας» στις συλλογικές και ατομικές της εκφάνσεις και η ανταγωνιστική, στο δεδομένο κοινωνικό περιβάλλον, σχέση των φύλων αλλά και των φυλών. Ο πλούτος των επιπέδων, των επεισοδίων και των συγκινήσεων είναι αυτός που επιτρέπει τελικά στο Ροθ να γλιτώσει από την παγίδα μιας κάποιας απιθανότητας, που ο ίδιος έστησε στον εαυτό του με ένα στοιχείο της πλοκής του.
Τελευταίο από τα καθαρά πολιτικά βιβλία (τα επόμενα -Το ζώο που ξεψυχά, Καθένας, Η αντιζωή, όλα στις εκδόσεις Πόλις- θα μπορούσαμε να πούμε ότι μετακινούνται στο χώρο της «προσωπικής ελεγείας»), Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής (2005, εκδ. Πόλις). Εδώ ο Ροθ δεν κάνει Ιστορία, την ξαναγράφει, δηλαδή την ανατρέπει. Φαντάζεται ότι τις αμερικανικές εκλογές, μεσούντος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, δεν τις κέρδισε (για τρίτη φορά) ο Ρούζβελτ, αλλά ο σχεδόν παρά τη θέλησή του υποψήφιος των Ρεπουμπλικανών, ο διάσημος –όσο και ακροδεξιός και φιλοναζιστής- πιλότος Τσαρλς Λίντμπεργκ. Ο Ροθ φτιάχνει μια Προεδρία Λίντμπεργκ με γεγονότα, ίντριγκες, διακλαδώσεις και, φυσικά, επιρροή στην παγκόσμια ιστορία. Φτιάχνει παράλληλα μια ιστορία της οικογένειας Ροθ (ναι, της δικής του), όπως βιώνει αυτήν την Προεδρία: με τα δικά της προβλήματα και αναζητήσεις, τις σχέσεις των συζύγων, των δυο γιών μεταξύ τους και με τους γονείς του, όλων μαζί και του καθενός χωριστά με το (εβραϊκό και ευρύτερα αμερικανικό) περιβάλλον του. Ο άθλος αυτού του μοναδικού (και ως σύλληψη και ως εκτέλεση) βιβλίου είναι ότι, μέσα σε ένα τόσο φορτισμένο από γεγονότα και επινοήσεις πλαίσιο, το πάνω χέρι κρατά διαρκώς η «μικρή» ή προσωπική ιστορία: σκηνές όπως το συχνό πέταγμα του Προέδρου Λίντμπεργκ με το αεροπλανάκι του πάνω από την Ουάσιγκτον για ξέσκασμα ή η εκδρομή της οικογένειας Ροθ στην πρωτεύουσα για την ορκωμοσία μένουν πολύ βαθύτερα χαραγμένες στον αναγνώστη από τις επινοημένες δολοφονίες που άλλαξαν το ρου της Ιστορίας ή το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο που ξεστράτισε. Η Πολιτική είναι ο Άνθρωπος: να γιατί ο Ροθ είναι πιο πολιτικός από κάθε επαγγελματία πολιτικό.
Social Media