Κώστας Β. Mποτόπουλος

«ΔΙΑΒΑΖΩ», Τεύχος 495, Απρίλιος 2009

Είπε κάποιος κάποτε ότι τα λογοτεχνικά βραβεία αντανακλούν περισσότερο ιδιότητες εκείνου που τα δίνει παρά εκείνου που τα παίρνει. Σωστό –όσο σωστή μπορεί να είναι μια τέτοια γενίκευση. Θα πρόσθετα μάλιστα ότι αυτό ισχύει περισσότερο για τα «εθνικά» βραβεία (σε αντίθεση με τα «διεθνή», τύπου Νομπέλ, ή τα εντελώς επαρχιακά, όπως τα ελληνικά). Οι επιλογές –εγγενώς και παντού- διαμορφώνονται κατά βάση σε επίπεδο συσχετισμού δυνάμεων, φιλιών και εχθροτήτων εντός συναφιού, ανταγωνισμών και ισορροπιών προσώπων που γράφουν και, κυρίως, που εκδίδουν. Αναδεικνύουν πάντως και τάσεις, μόδες, εκ των έσω προσλήψεις του τι σημαίνει «εθνική λογοτεχνία» και τι θέση έχει –ή θέλει να λάβει- στο διεθνές παιχνίδι. Μια στα τόσα ξεπετιέται και αναδεικνύεται ένα διαμάντι –ένα “Midnight’ s children”, ένα “Champs d’ honneur”- που μπορεί να σημάνει ή και να μη σημάνει την καθιέρωση των συγγραφέων τους (ναι για τον Σαλμάν Ρουσντί, όχι για το Ζαν Ρουό). Συνήθως βραβεύονται βιβλία που συζητούνται για το εφήμερο τέταρτο της δόξας τους, διαβάζονται για να διαβαστούν και μένουν στη μνήμη κυρίως των λογής στατιστικολόγων –η σύγχρονη λογοτεχνία, όπως όλες οι μορφές της σύγχρονης τέχνης, υπακούει σε τσαρούχεια λογική: επιβάλλεται ό,τι δηλώνεται. Οι λίστες πάντως των βραβείων παρατιθέμενες και αντιπαρατιθέμενες, αφήνουν ένα ίχνος –περισσότερο κοινωνιολογικό παρά λογοτεχνικό- στο σώμα της εποχής. Καλή απόδειξη, οι επιλογές για τα βραβεία Μπούκερ και Γκονκούρ της περσινής χρονιάς, που πρόσφατα κυκλοφόρησαν –χωρίς ιδιαίτερη ανταπόκριση- στα ελληνικά.

Με μια πρώτη ματιά ξαφνιάζουν κυρίως οι ομοιότητες. Τόσο στη Μεγάλη Βρετανία όσο και στην Αγγλία βραβεύτηκαν βιβλία άγνωστων ως τώρα μη γηγενών συγγραφέων (ενός Ινδού και ενός Αφγανού) με «εξωτικό» θέμα και οπτική. Τόσο ο «Λευκός Τίγρης» του Αραβίντ Αντίγκα όσο και η «Πέτρα της Υπομονής» του Ατίκ Ραχίμι μπορούν να θεωρηθούν τολμηρές, κοσμοπολίτικες και δυνάμει «πολιτικές» επιλογές: το πρώτο βιβλίο μιλά για τις (όχι πάντα νόμιμες) περιπέτειες ενός Ινδού γεννημένου και μεγαλωμένου στη Χώρα του Σκοταδιού (ένα είδους Ινδικού Μίντγουεστ της εξαθλίωσης), που από υπηρέτης καταφέρνει να γίνει (έχετε αρχίσει να φαντάζεστε πώς) αφεντικό΄ το δεύτερο έχει ως θέμα (μάλλον πρόσχημα) τον εγκλεισμό (οικειοθελή μόνο κατά το ήμισυ) μιας Αφγανής συζύγου δίπλα στο θνήσκοντα σύζυγο-αφέντη της σε καιρό πολέμου (ή ειρήνης, που, στο Αφγανιστάν, δε διαφέρει από τον πόλεμο). Οι σχέσεις υποταγής – κυριαρχίας (των τάξεων, των φύλων), η φολκλορική πρόσληψη της Δύσης για τον αναδυόμενο κόσμο, η διαπάλη μοντέρνου-παραδοσιακού διαπερνούν και τα δύο βιβλία. Οι ομοιότητες σταματούν όταν φύγουμε από το τι και πάμε στο πώς, όταν μπούμε δηλαδή στον πυρήνα της λογοτεχνίας, το ύφος.