Κρίσεις για την κρίση

«ΔΙΑΒΑΖΩ», Τεύχος 491, Δεκέμβριος 2008

Το μεγάλο δημόσιο γεγονός της χρονιάς που κλείνει είναι ότι η κρίση –της οικονομίας αλλά και της πολιτικής- από υπόρρητη και αφανής (έστω κι αν κάποιοι από καιρό την οσμιζόμασταν) έγινε αυτονόητη και πανθομολογούμενη. Μαζί με την κρίση, φυτρώνουν βέβαια σαν τα μανιτάρια και τα βιβλία για την κρίση. Διαλέγω δύο πολιτικών που προέρχονται από τον ίδιο χώρο, δούλεψαν μαζί (ο δεύτερος υπήρξε Υπουργός του πρώτου), διαφέρουν αρκετά από πλευράς ύφους και αντίληψης, αλλά τους ενώνει μια κοινή έγνοια ειλικρίνειας και προσφοράς.

Το ομώνυμο βιβλίο του Κώστα Σημίτη ασχολείται, με το σοβαρό και μη υψιπετή τρόπο που χαρακτηρίζει το συγγραφέα όσο και τον πολιτικό, αποκλειστικά με την οικονομική –και ειδικότερα τη χρηματοπιστωτική- κρίση. Χαλαρή παραθετική δομή, σαφήνεια και ακρίβεια στην περιγραφή, αποφυγή απλοποιήσεων και ιδεολογικών στερεοτύπων, αντιπολίτευση χωρίς κορώνες (η κριτική του στο πρόσφατο κυβερνητικό «σχέδιο διάσωσης» των τραπεζών είναι, για παράδειγμα, αρκετούς τόνους κάτω από την επίσημη γραμμή της αξιωματικής αντιπολίτευσης), σκληρή πάντως στα σημαντικά (όπως για τη συνεχή μη τήρηση των προϋπολογισμών), σχετική διστακτικότητα στην πρόταση λύσεων: παρόντα είναι όλα τα στοιχεία μέσω των οποίων ο πρώην Πρωθυπουργός κοινωνεί τις απόψεις του συμβάλλοντας σε έναν δημόσιο διάλογο διαφορετικού επιπέδου. Προσωπικά θα έβαζα στην πρώτη γραμμή των κερδών που αποκομίζει ο αναγνώστης την πολύ αναλυτική και ξεκάθαρη (δεν είναι διόλου απλό) περιγραφή των διάφορων φάσεων από τα οποία πέρασε, στα διάφορα επίπεδα (αμερικανικό, παγκόσμιο, ευρωπαϊκό, εθνικό), η προσπάθεια αντιμετώπισης της κρίσης, καθώς και την ανοιχτή συνηγορία υπέρ μιας «οικονομικής διακυβέρνησης» της Ευρωπαϊκής Ένωσης (με πολύ πιο οργανωμένο και πολιτικό τρόπο απ’ ό,τι γίνεται σήμερα μέσω του Eurogroup και του Ecofin). Έστω κι αν δε λέγεται –όπως κανείς πολιτικός δεν μας έχει ακόμα πει- με τι τρόπο μπορούν να αλλάξουν τα βαθιά ριζωμένα ευρωπαϊκά αντανακλαστικά.

Σε μια άλλη κρίση, περισσότερο ελληνική και διάχυτη, αναφέρεται με το δικό του στιλ, εξίσου σοβαρό αλλά πιο τολμηρό και προσωπικό (ήδη από τον πρόλογο προειδοποιεί ότι δεν θα μιλήσει ουδέτερα αλλά με το «απόσταγμα εμπειρίας» του), ο Αλέκος Παπαδόπουλος. Μια λέξη και μια αγωνία συμπυκνώνει το περιεχόμενο –και την αξία- αυτού του βιβλίου: αυτογνωσία. Δανειζόμενος τα βήματα ενός χορού με τον οποίο οι κάτοικοι της λουξεμβουργιανής πόλης Έστερναχ γιορτάζουν κάθε χρόνο τη μνήμη ενός αγίου (3 βήματα μπρος για 2 πίσω), ο συγγραφέας ανατέμνει τη σημερινή «αμέτοχη κι ανέπαφη» Ελλάδα, που μετεωρίζεται ασυμφιλίωτη με τα επιτεύγματα της και μακάρια μπροστά στις απειλές που τη ζώνουν. Η ματιά του και οι παρατηρήσεις του κόβουν σαν ξυράφι: από τους «παραθεσμούς», το πολιτισμικό έλλειμμα (που προηγείται, δεν έπεται, του θεσμικού), την έλλειψη άξιας του ονόματός της μεσαίας τάξης («λούμπεν με λεφτά» αποκαλεί τα μέλη της σε μια έξοχη σύνοψη), τον «ατομικιστικό» χαρακτήρα των συντεχνιών, την –αντίθετα- κρατικά υποκινούμενη φοροδιαφυγή, ως την αγωνία του για τη σχέση σοσιαλδημοκρατίας και δημοσίου χρήματος και την ανάγκη των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης να δεσμευτούν –πρώτα εκείνοι- για τα νομιμοποιητικά στοιχεία της αναγκαίας θεσμικής και πολιτικής αναζωογόνησης, ο Παπαδόπουλος εμφανίζει μια σπάνια, για συγγραφέα-πολιτικό, αρετή: την πρωτοτυπία. Ισορροπώντας ανάμεσα στη διαύγεια και το πάθος, ονοματίζει ρητά αυτές που θεωρεί μη λύσεις για την έξοδο από την κρίση (δημιουργία «νέων» κομμάτων, «συνασπισμό» με το Συνασπισμό, στήριξη στις δήθεν ανανεωτικές δυνάμεις της Δεξιάς, ακινησία ΠΑΣΟΚ), αλλά και περνά σε πολύ συγκεκριμένες –και διόλου «ετοιματζίδηκες»- μεταρρυθμιστικές προτάσεις στους τομείς της δημόσιας και της τοπικής Διοίκησης, της οικονομίας και του κοινωνικού Κράτους (αφήνω όσους ενδιαφέρονται να τις ανακαλύψουν και, γιατί όχι, να τις συζητήσουν). Με τούτα και μ’ εκείνα, κι επειδή κάποια στιγμή πρέπει να πούμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους σ’ αυτόν τον τόπο, μας προσφέρει το πιο σημαντικό «από τα μέσα» πολιτικό δοκίμιο από τότε που ήλθε στην εξουσία τούτη η συνώνυμη της κρίσης κυβέρνηση.