Το δεύτερο περιστατικό συνέβη λίγες μέρες νωρίτερα, σε μια συνάντηση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αντίστοιχη με τη σημερινή, η οποία αποδίδεται με την ωραία ελληνική λέξη «Αγορά» -είναι κάποιες συναντήσεις στις οποίες το Κοινοβούλιο καλεί εκπροσώπους της Κοινωνίας των Πολιτών για να συζητήσουν επίκαιρα θέματα. Ο σημερινός σας ομιλητής είχε τη βασική εισήγηση για τη Xάρτα. Και πάλι το ίδιο φαινόμενο. Ενώ ξεκίνησα με την προδιάθεση ότι αυτό ειδικά το κείμενο -μέσα σε όλο το ευρωπαϊκό συνταγματικό πλαίσιο- θα έπρεπε λογικά να συναντήσει τη μεγαλύτερη συναίνεση καθώς είναι αρκετά προωθημένο και προστατευτικό για τα ανθρώπινα δικαιώματα, διαπίστωσα και πάλι από την πλευρά των εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών, είτε οργανώσεων είτε απλών πολιτών, ότι οι αντιδράσεις ήταν πολύ έντονες.
Με βάση λοιπόν αυτά τα δύο περιστατικά θα ήθελα να ξεκινήσω λέγοντας ότι η Xάρτα γεννά ίσως αυτές τις αντιδράσεις λόγω ακριβώς του χαρακτήρα της και του πεδίου στο οποίο εκτείνεται. Aπό το οιονεί συνταγματικό πλαίσιο που συγκροτούν η Μεταρρυθμιστική Συνθήκη και η Xάρτα, η δεύτερη είναι αφενός το συμβολικά πιο φορτισμένο κείμενο, αφετέρου δε είναι αυτό που θα αγγίξει άμεσα τη ζωή των πολιτών της Ένωσης. Και είναι εντυπωσιακό για την ίδια την πρόσληψη της Ευρώπης ότι ακριβώς αυτό το κείμενο δημιουργεί τις μεγαλύτερες αντιδράσεις.
Πώς καταλήξαμε ιστορικά σε αυτό το κείμενο; Μέσα από ποια πορεία στο πλαίσιο βέβαια των πολιτειακών ιδιοτυπιών της ΕΕ; H συζήτηση για μια κωδικοποίηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ έχει αρκετά μακρά ιστορία. Διεξάγεται σχεδόν πάντα υπό την ώθηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Τα άλλα όργανα είτε ανθίστανται, είτε ακολουθούν με μικρότερες ή μεγαλύτερες αντιστάσεις.Ήδη από το 1984 που έγινε η πρώτη συζήτηση για ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, το Κοινοβούλιο είχε δηλώσει ότι αυτό θα έπρεπε να περιέχει και ένα τμήμα περί δικαιωμάτων όπως έχουν τα περισσότερα εθνικά συντάγματα.Η ιδέα δεν προχώρησε αλλά, όπως οι περισσότερες ιδέες που σπέρνονται κατά την οικοδόμηση της ευρωπαϊκής ιδέας, άφησε κάποιους καρπούς. Έτσι το 1989, πέντε χρόνια αργότερα, έγινε η πρώτη πια -επίσημη κατά κάποιο τρόπο- προσπάθεια από το Κοινοβούλιο για τη σύνταξη ενός πρώτου κειμένου περί των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ούτε όμως αυτή η πρωτοβουλία είχε συνέχεια.
Tο έτος που ξεκίνησε πραγματικά η διαδικασία που μας οδήγησε στις σημερινές εξελίξεις ήταν το 1999. Βλέπετε την αργή πορεία, τα περίφημα μικρά βήματα της ΕΕ, το πρώτο βήμα μια πενταετία για να αφήσει κάτι, το δεύτερο πάλι μερικά χρόνια για να αφήσει κάτι ακόμη και ήδη από το 1999 έχουμε πάλι 8 χρόνια για να δούμε το επόμενο θεσμικό βήμα. Αυτός είναι ο τρόπος που λειτουργεί γενικά η ΕΕ. Το 1999, λοιπόν, με την ευκαιρία των 50 χρόνων από τη Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η Σύνοδος Κορυφής στην Κολωνία πήρε την απόφαση να αρχίσει η διαδικασία εκπόνησης μιας Xάρτας -όπως ονομάστηκε τότε για πρώτη φορά- για τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Η εκπόνηση του σχεδίου ανατέθηκε σε μια Συνέλευση, ένα σώμα 62 μελών, στο οποίο εκπροσωπήθηκαν οι κυβερνήσεις, τα εθνικά κοινοβούλια, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ήταν ένα νέο θεσμικό σώμα με αυξημένη νομιμοποίηση, το οποίο θα αποτελούσε στη συνέχεια πρότυπο για την Συνέλευση για το Μέλλον της Ευρώπης, που θα αναλάμβανε την εκπόνηση του Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Στη Συνέλευση, της οποίας Πρόεδρος διορίστηκε ο πρώην Πρόεδρος της Γερμανίας και πρώην ομοσπονδιακός δικαστής Roman Herzog, συμμετείχαν επίσης, με την ιδιότητα του παρατηρητή, εκπρόσωποι του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΔΕΚ) και του Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Στρασβούργου. Κατά τη διάρκεια των εργασιών ακούστηκαν επίσης η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, η Επιτροπή των Περιφερειών, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής, οι υποψήφιες χώρες και μη κυβερνητικές οργανώσεις. Κατά την επεξεργασία της Χάρτας επικράτησαν συνθήκες δημοσιότητας και διαφάνειας. Οι συζητήσεις και τα έγγραφα που υποβλήθηκαν κατά τη διάρκεια των συζητήσεων ήταν καταρχήν δημόσια, ενώ τα ΜΜΕ παρακολούθησαν από κοντά τις εργασίες της Συνέλευσης. Η Συνέλευση πραγματοποίησε τις συνεδριάσεις της στις Βρυξέλλες και εφάρμοσε πλήρες γλωσσικό καθεστώς (11 γλώσσες). Μπορούμε να μιλήσουμε για μια μικρή όαση συνταγματικής συμμετοχικής δημοκρατίας.
Οι εργασίες διήρκεσαν από τον Δεκέμβριο του 1999 μέχρι τον Οκτώβριο του 2000. Το Σχέδιο εγκρίθηκε ομόφωνα από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μπιαρίτζ (13-14 Οκτωβρίου 2000) και στη συνέχεια η Χάρτα υπογράφτηκε και προκηρύχθηκε επίσημα κατά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Νίκαιας, στις 7 Δεκεμβρίου 2000, από τους προέδρους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής. Ωστόσο, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων που συνήλθαν στη Νίκαια αποφάσισαν να μην συμπεριλάβουν στη Συνθήκη καμία αναφορά στη Χάρτα. Αν και αναγνώρισαν την πολιτική της αξία, προτίμησαν (ή αναγκάστηκαν να προτιμήσουν) να μετατεθεί η απόφαση για το νομικό της καθεστώς στην επόμενη διακυβερνητική διάσκεψη.
Τον Δεκέμβριο του 2001, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που συνήλθε στο Λάακεν του Βελγίου αποφάσισε να συγκαλέσει τη Συνέλευση για το Μέλλον της Ευρώπης. Η δήλωση του Λάακεν καθόριζε ότι ένα από τα κύρια καθήκοντα της Συνέλευσης ήταν να αποφανθεί σχετικά με την ενδεχόμενη ενσωμάτωση της Χάρτας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Έπρεπε επίσης να κρίνει αν η Ένωση θα προσχωρούσε στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΣΔΑ) του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Η Συνέλευση συνήλθε για πρώτη φορά στις 28 Φεβρουαρίου 2002, υπό την προεδρία του πρώην Γάλλου Προέδρου Valery Giscard d'Estaing. Στις 18 Ιουλίου 2003, υπέβαλε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Θεσσαλονίκης το σχέδιο Συνταγματικής Συνθήκης στο οποίο ενσωμάτωσε τη Χάρτα Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (Μέρος ΙΙ) προσδίδοντας της πλήρη νομική ισχύ. Η διακυβερνητική διάσκεψη που συνήλθε στις 4 Οκτωβρίου 2003 και ολοκλήρωσε τις εργασίες της, στις 29 Οκτωβρίου 2004, στη Ρώμη, με την υπογραφή της Συνταγματικής Συνθήκης, υιοθέτησε το έργο της Συνέλευσης διατηρώντας τη Χάρτα στο σώμα της Συνθήκης. Αποφάσισε επίσης την προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ΕΣΔΑ, δεδομένου ότι δεν υπήρχε κανένα νομικό εμπόδιο από τη στιγμή που η Ένωση αποκτούσε νομική προσωπικότητα.
Μετά την εγκατάλειψη του συνταγματικού εγχειρήματος, εξαιτίας των αρνητικών δημοψηφισμάτων στη Γαλλία και την Ολλανδία, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 21-22 Ιουνίου 2007 αποφάσισε τη σύγκληση μιας νέας διακυβερνητικής διάσκεψης επιφορτισμένης με τη σύνταξη και την υιοθέτηση της νέας Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης (Συνθήκη της Λισαβόνας). Το ζήτημα της Χάρτας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που συζητήθηκαν κατά τη διάρκεια των προπαρασκευαστικών εργασιών. Εξαιτίας της αρνητικής στάσης του Ηνωμένου Βασιλείου ως προς τη συμπερίληψη της Χάρτας στο κείμενο της Συνθήκης, εξετάσθηκαν δύο εναλλακτικές λύσεις: να περιληφθεί σε Πρωτόκολλο ή Παράρτημα της Συνθήκης ή να υπάρξει απλώς παραπομπή στο κείμενο της Συνθήκης που θα προβλέπει τη δεσμευτικότητά της.
Το Ηνωμένο Βασίλειο αντιτάχθηκε με το γνωστό του τρόπο και στις δύο εναλλακτικές λύσεις προτείνοντας τη διατήρηση του υπάρχοντος καθεστώτος, δηλαδή την αναγνώριση της Χάρτας μόνο ως πολιτικής διακήρυξης. Προς στιγμή προτάθηκε ως συμβιβαστική λύση ο περιορισμός του πεδίου εφαρμογής της Χάρτας, ώστε να εφαρμόζεται μόνο στις πράξεις των οργάνων της Ένωσης και όχι σε αυτές των κρατών μελών όταν εφαρμόζουν το ενωσιακό δίκαιο.
Σειρά κρατών μελών αντέδρασαν στις αξιώσεις του Ηνωμένου Βασιλείου και τελικώς αποφασίστηκε η λύση παραπομπής στη Χάρτα μέσω διάταξης της Συνθήκης για την ΕΕ (άρθρο 6, παράγραφος 1) που της προσδίδει νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα, χωρίς όμως να την ενσωματώνει σε αυτή ή σε ξεχωριστό πρωτόκολλο. Η εντολή του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 21-22 Ιουνίου 2007 ακολουθήθηκε από τη βραχείας διάρκειας διακυβερνητική διάσκεψη, η οποία στο άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 18-19 Οκτωβρίου 2007 υιοθέτησε το κείμενο της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης και ρύθμισε τη σχέση της με τη Χάρτα.
Για να ικανοποιηθούν οι ανησυχίες του Ηνωμένου Βασιλείου (και μετέπειτα της Πολωνίας) προστέθηκε ένα Πρωτόκολλο το οποίο περιορίζει την εφαρμογή της στις δύο χώρες. Μετά τις πολωνικές εκλογές της 21ης Οκτωβρίου, η νέα πολωνική κυβέρνηση δήλωσε ότι δεν θα κάνει χρήση της αυτοεξαίρεσης (opt out). Λίγες μέρες όμως μετά μάθαμε ότι επειδή η διαδικασία επικύρωσης της Συνθήκης από το Κοινοβούλιο τους απαιτεί αυξημένη πλειοψηφία και επειδή οι αδελφοί Καζίνσκι είχαν μεν χάσει τις εκλογές αλλά είχαν διατηρήσει κάποιες δυνάμεις και δεν θα εδέχοντο ποτέ να επικυρώσουν τη Συνθήκη αν γινόταν αυτή η αλλαγή πορείας, το πολωνικό opt out παρέμεινε και δόθηκε παραπομπή (ελπίζω όχι στις ελληνικές αλλά στις πολωνικές καλένδες) και μαζί μια νέα υπόσχεση ότι όταν οι συνθήκες ωριμάσουν ίσως πάψει η αυτοεξαίρεση. Ένα ακόμη παράδειγμα για το πώς τα δικαιώματα και οι πολιτικοί δεν είναι πάντα τρένα που τρέχουν στις ίδιες ράγες.Η βρετανική και η πολωνική αυτοεξαίρεση είναι πάντως ιδιαίτερα αμφίβολο αν θα μπορέσει στην πράξη να αντισταθεί στη διπλή πίεση της σταδιακής διαμόρφωσης ενός ευρωπαϊκού χώρου προστασίας των δικαιωμάτων και στην ομογενοποιητική λογική της νομολογίας του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.
Η Χάρτα Θεμελιωδών Δικαιωμάτων περιλαμβάνει σε ενιαίο κείμενο το σύνολο των αστικών, πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων των Ευρωπαίων πολιτών καθώς και όλων των προσώπων που ζουν στην επικράτεια της 'Eνωσης. Όλα τα δικαιώματα που μέχρι τότε ήταν διάσπαρτα στα εθνικά συντάγματα και τις συμβάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης, των Ηνωμένων Εθνών ή του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας, συγκεντρώθηκαν σε ένα κείμενο. Αντλώντας ιδέες από όλες αυτές τις δεξαμενές, η Χάρτα προσπαθεί να τις συνθέσει σε μία νέα θεσμική και πολιτική λογική.
Περιγράφοντας με συνοπτικό αλλά και νεωτερικό τρόπο τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες, η Χάρτα συμβάλλει στην ανάπτυξη της έννοιας του πολίτη της Ένωσης, καθώς και στη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης. Ενισχύει επίσης την νομική ασφάλεια όσον αφορά την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, η οποία μέχρι σήμερα εξασφαλίζεται σε κοινοτικό επίπεδο μόνο από τη νομολογία του ΔΕΚ και από το άρθρο 6 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Χάρτα περιλαμβάνει ένα εισαγωγικό προοίμιο και 54 άρθρα που κατανέμονται σε 7 τίτλους (κεφάλαια). Είναι η πρώτη φορά που έχουμε ένα κείμενο στο χώρο των δικαιωμάτων που δεν ακολουθεί την κλασική διάκριση σε ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. Η διαφορετική δομή δίνει και διαφορετική κανονιστική πυκνότητα στο ίδιο το κείμενο. Αν και ορισμένες διατάξεις της δεν διακρίνονται για την κανονιστική πυκνότητά τους και προσιδιάζουν περισσότερο σε κείμενο διακηρυκτικού χαρακτήρα, η Χάρτα ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές ενός δεσμευτικού κειμένου. Η κυριότερη καινοτομία της συνίσταται στο ότι κατατάσσει, πρωτοτυπώντας διεθνώς, τα δικαιώματα σε έξι κεφάλαια που αντιστοιχούν σε έξι αρχές-αξίες, βάθρα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Πρόκειται για την αξιοπρέπεια, την ελευθερία, την ισότητα, την αλληλεγγύη, τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη.
Η Χάρτα είναι ένα κείμενο διατυπωμένο με διαφορετική, πιο σύγχρονη γλώσσα. Ήδη ξεκινάει στο προοίμιο του λέγοντας ότι ένα από τα βασικά κριτήρια της εκπόνησής του είναι να λάβει υπόψη τις κοινωνικές αλλαγές. Θα λέγαμε ότι είναι σχεδόν επαναστατική για το νομικό πολιτισμό αυτή η δήλωση στο προοίμιο ενός τέτοιου κειμένου. Και πράγματι αυτό το κείμενο, πέρα από τις διατυπώσεις του που είναι πολύ περισσότερο δυνατές και λιτές απ' ό,τι σε ένα παραδοσιακό νομικό κείμενο, κάνει επίσης μια σειρά από ανοίγματα είτε σε νέα δικαιώματα είτε στον τρόπο αντιμετώπισης ορισμένων "κλασικών" δικαιωμάτων.
Αν και προστατεύει δικαιώματα που ανήκουν στις τρεις γνώριμες παραδοσιακές κατηγορίες (ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα), η Χάρτα λαμβάνει επίσης υπόψη τις κοινωνικές, επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις, περιλαμβάνοντας μια σειρά από νέα ('μοντέρνα') δικαιώματα που δεν υπάρχουν σε αντίστοιχες συμβάσεις ή εθνικά συντάγματα, όπως η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η βιοηθική, η προστασία του περιβάλλοντος και του καταναλωτή, η χρηστή διοίκηση, η πρόσβαση σε υπηρεσίες γενικού οικονομικού ενδιαφέροντος, η προστασία της υγείας, η ένταξη των ατόμων με αναπηρία, κλπ. Αναγνωρίζει επίσης άλλους τρόπους πλην του γάμου για τη δημιουργία οικογένειας αναφερόμενη σε αυτόν με τρόπο γενικό (όχι μόνο μεταξύ ανδρών και γυναικών). Λιγότερο τολμηρή σε άλλους τομείς, αν και κάνει αναφορά στο σεβασμό της πολιτιστικής, θρησκευτικής και γλωσσικής πολυμορφίας, δεν αγγίζει ρητά το θέμα των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Ορισμένοι θεωρούν παράλειψη τη μη ειδική αναφορά στο δικαίωμα αμοιβής της εργασίας, αν και οι εκτεταμένες αναφορές σε όλες τις πτυχές του εργασιακού βίου, καθώς και η διάταξη για την ίση μισθολογική μεταχείριση ανδρών και γυναικών, θα έπρεπε κανονικά να διασκεδάσουν αυτές τις ανησυχίες.
Για να μη μείνουμε στα γενικά, θα δώσω μερικά παραδείγματα αυτού που εννοώ ενδιαφέρουσες διατάξεις αυτού του κειμένου. Κατ' αρχήν υπάρχει με πολύ σαφή τρόπο η απαγόρευση της θανατικής ποινής, στο άρθρο 2, κάτι που έχει ιδιαίτερη συμβολική και κανονιστική αξία.
Στο άρθρο 3 αναφέρεται ότι απαγορεύονται σε επίπεδο ΕΕ οι ευγονικές πρακτικές. Δεν ξέρω αν είναι σωστό ή λάθος, δεν είμαι ειδικός γι’ αυτό το θέμα, όμως είναι πολύ σημαντικό το ότι παίρνει θέση σε ένα τέτοιο ζήτημα.
Έχουμε επίσης μια ρητή απαγόρευση της εμπορίας ανθρωπίνων όντων (human trafficking), της φοβερής αυτής σύγχρονης μορφής δουλεμπορίου. Βεβαίως αντιμετωπίζεται ήδη στο νομικό πολιτισμό μας με άλλους τρόπους ως παραβίαση της ίδιας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, είναι όμως κρίσιμο ότι έχουμε ρητή διάταξη σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
Υπάρχει ρητή διάταξη για το δικαίωμα των πολιτών να έχουν πρόσβαση και να προστατεύονται τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα. Και εδώ έχουμε μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Στο κείμενο της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης μια από τις υποχωρήσεις σε σχέση με τη Συνταγματική Συνθήκη ήταν ακριβώς στο θέμα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων, καθώς στο σημερινό κείμενο δεν γίνεται καθόλου λόγος για το ρόλο που μπορεί να παίξει τόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και ο εθνικός ή ο κοινοτικός δικαστής. Πολλοί μάλιστα είδαν σε αυτό τον δάχτυλο κάποιας συνεννόησης με την Αμερική. Έχουμε λοιπόν μια υποχώρηση στη γενική προστασία στο ίδιο το κείμενο της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης, αλλά μια αρκετά ισχυρή προστασία στο κείμενο της Xάρτας.
Ένα άλλο ενδιαφέρον παράδειγμα, που πάντα το λέω γιατί είμαι νέος γονιός, είναι ότι υπάρχει ένα ειδικό άρθρο που αφορά στα δικαιώματα του παιδιού, στο οποίο λέγεται ότι τα παιδιά μπορούν να εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους και αυτή πρέπει να εισακούεται από τους γονείς σε συνάρτηση με την ηλικία και την ωριμότητά τους. Προσωπικά προσπαθώ να το κάνω και εγώ με το γιο μου αν και δεν τα καταφέρνω πάντα. Καταλαβαίνετε πόση παιδαγωγική σημασία έχει να αναφέρεται αυτό το δικαίωμα σε ένα τέτοιο κείμενο.
Kρίσιμο επίσης είναι ότι έχουμε πάρα πολύ έντονη προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων, ιδίως στο χώρο της εργασίας. Γι' αυτό πρέπει να πω ότι είναι άδικη η κριτική που έγινε στη Xάρτα από αυτούς που ισχυρίζονται ότι δεν προστατεύει αρκετά τα δικαιώματα των εργαζομένων. Σας διαβεβαιώνω ότι αν διαβάσετε το κείμενο θα δείτε ότι προστατεύει μεταξύ άλλων το δικαίωμα διαπραγμάτευσης και συλλογικών δράσεων, πρόσβασης σε υπηρεσίες ευρέσεως εργασίας, προστασίας σε περίπτωση αδικαιολόγητης απόλυσης, πρόσβασης σε παροχές κοινωνικής ασφάλισης και κοινωνικές υπηρεσίες καθώς και σε δίκαιες και πρόσφορες συνθήκες εργασίας. Ρυθμίζεται ακόμη και το δικαίωμα των υπηκόων τρίτων χωρών να έχουν αντίστοιχες συνθήκες εργασίας με εκείνες που απολαύουν οι πολίτες της Ένωσης. Είναι προφανής η σημασία μιας τέτοιας ρύθμισης στη σημερινή εποχή.
Φορείς των δικαιωμάτων που περιλαμβάνονται στη Χάρτα είναι καταρχήν οι πολίτες της Ένωσης και όλα τα πρόσωπα που διαμένουν σε αυτή. Αν και τα αναφερόμενα δικαιώματα αναγνωρίζονται σε κάθε πρόσωπο, η Χάρτα αναφέρεται και σε κατηγορίες ατόμων με ιδιαίτερες ανάγκες (παιδιά, ηλικιωμένοι, ανάπηροι). Ειδικότερα το κεφάλαιο V αφορά στην ειδική κατάσταση του Ευρωπαίου πολίτη (ευρωπαϊκή ιθαγένεια) αναφερόμενο σε ορισμένα δικαιώματα που ήδη προβλέπονται στις Συνθήκες (ελεύθερη κυκλοφορία και διαμονή, δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι στις Ευρωπαϊκές και τις δημοτικές εκλογές, δικαίωμα αναφοράς, διπλωματική και προξενική προστασία, δικαίωμα προσφυγής στον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή), εισάγοντας επίσης το κρίσιμο δημοκρατικό δικαίωμα στη χρηστή διοίκηση.
Αποδέκτες της προστασίας των δικαιωμάτων είναι τα θεσμικά και λοιπά όργανα και οργανισμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς κύρια αποστολή της Χάρτας είναι να συγκροτήσει ένα σύστημα προστασίας απέναντι στην κοινοτική εξουσία. Αποδέκτες της είναι όμως και τα κράτη μέλη (κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές) όταν καλούνται να εφαρμόσουν, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, το δίκαιο της Ένωσης. Διαμορφώνεται, λοιπόν, ένα διακριτό πεδίο για την εφαρμογή της Χάρτας στο πλαίσιο όχι μόνο της Ένωσης αλλά και της έννομης τάξης των μελών της παράλληλα με τα εθνικά Συντάγματα, την εθνική νομοθεσία και την ΕΣΔΑ.
Η Χάρτα εμπνέεται ασφαλώς σε μεγάλο βαθμό από την ΕΣΔΑ και παραπέμπει σε αυτήν προκειμένου να διευκρινισθούν η έννοια, το περιεχόμενο και η εμβέλεια των δικαιωμάτων που διασφαλίζονται παράλληλα και στα δύο κείμενα. Αυτό δεν εμποδίζει πάντως το δίκαιο της Ένωσης να παρέχει ευρύτερη προστασία. Στόχος είναι να μην καταστεί η Χάρτα όργανο παρακολουθηματικό της ΕΣΔΑ, αλλά να αποτελέσει ένα αυτοτελές και ολοκληρωμένο σύστημα, το οποίο θα λειτουργεί στην έννομη τάξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα εξυπηρετεί τις ανάγκες της. Όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ των δύο δικαστηρίων, η πρακτική που έχει αναπτύξει το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων να ενσωματώνει τις αρχές της ΕΣΔΑ στο δίκαιο της Ένωσης, επιτρέπει να διατηρηθεί η συνοχή των εργασιών του και η ανεξαρτησία του σε σχέση με το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Στρασβούργου.
Στο βαθμό που η Χάρτα αναγνωρίζει θεμελιώδη δικαιώματα που απορρέουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, τα εν λόγω δικαιώματα πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με τις παραδόσεις αυτές, ενώ καμία διάταξη της Χάρτας δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως περιορίζουσα ή θίγουσα τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που αναγνωρίζονται στο δίκαιο της Ένωσης, το διεθνές δίκαιο και τις διεθνείς συμβάσεις, στις οποίες είναι μέρος η Ένωση, καθώς και στα Συντάγματα των κρατών μελών. Ο κοινός συνταγματικός πολιτισμός γίνεται έτσι επιτέλους πράξη.
Κάθε περιορισμός στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναγνωρίζονται στη Χάρτα πρέπει να προβλέπεται από το νόμο και να σέβεται το βασικό περιεχόμενό τους. Περιορισμοί επιτρέπεται να επιβάλλονται μόνο εφόσον είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών τρίτων.
Τέλος, και προς διασκεδασμό κάθε φόβου για υπέρβαση των Συνθηκών, η Χάρτα αναφέρει ρητώς, στις γενικές της διατάξεις, ότι δεν διευρύνει το πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης και δεν τροποποιεί ούτε θεσπίζει νέες αρμοδιότητες και καθήκοντα πέραν αυτών που ορίζονται στις Συνθήκες.
Σε μία Ένωση στην οποία μεγάλο μέρος των Ευρωπαίων πολιτών αισθάνονται ότι βρίσκονται στο περιθώριο των εξελίξεων και ότι οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται με πλήρως δημοκρατικό και διαφανή τρόπο, η Χάρτα Θεμελιωδών Δικαιωμάτων επιχειρεί να φέρει τον πολίτη στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού πολιτικού συστήματος, θεσπίζοντας έναν εκτενή κατάλογο δικαιωμάτων και ελευθεριών που θα οφείλουν να εφαρμόζουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης σε όλες τις εκφάνσεις της δράσης τους. Αποτελεί ένα κείμενο το οποίο θα επηρεάσει τη νομολογία αλλά δίνει κυρίως τη βάση για μια ενοποίηση του χώρου των δικαιωμάτων. Είναι σημαντικό ότι η Ευρώπη δίνει με αυτόν τον τρόπο ένα κρίσιμο μήνυμα, κάνοντας όχι απλώς ένα ακόμη μικρό βήμα αλλά ένα αρκετά σημαντικό άλμα. Για μένα -και κλείνω με αυτό, σας το υπαινίχθηκα και στην αρχή της ομιλίας μου- αυτό το κομμάτι του καινούριου οιονεί συνταγματικού πλαισίου της ΕΕ, είναι ίσως το πιο σημαντικό και αυτό που θα έχει τελικά και τις μεγαλύτερες επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή όλων μας.
Social Media