Ωραία, ενδεχομένως, θεωρητικολογία, τι σημαίνει όμως πρακτικά; Ας ξεκαθαρίσω αρχικά ότι υπέρβαση δεν σημαίνει κατάλυση. Ο λώρος που μας δένει με τους δανειστές μας είναι τόσο ζωτικός που οποιαδήποτε σκέψη για κόψιμό του θα μας έστελνε αμέσως πίσω στην εντατική. Η κυβέρνηση δεν έχει περιθώρια «εκ των υστέρων διαπραγμάτευσης» τύπου Ουγγαρίας, και γιατί η οικονομική κατάσταση της χώρας μας είναι χειρότερη και το δάνειο μεγαλύτερο και γιατί η ανάμιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι τόσο άμεση, που δεν επιτρέπει να μας παίξουμε το ουγγρικό παιχνίδι με την καλή Ευρώπη και το κακό ΔΝΤ (ας μην ξεχνάμε πάντως μια χαριτωμένη λεπτομέρεια: στη μέχρι στιγμής εξέλιξη των πραγμάτων, το ΔΝΤ είναι, με διαφορά, ο «καλός» της υπόθεσης). Η χώρα δεν έχει περιθώρια για παληκαρισμούς τύπου ΚΚΕ-ΣΥΝ-ΠΑΜΕ, γιατί δεν απαντούν στο κρίσιμο ερώτημα με ποια άλλη λύση, εδώ που φτάσαμε, θα συνεχίζαμε να υπάρχουμε (δηλαδή, να πληρώνει το κράτος μας μισθούς, περίθαλψη, συντάξεις). Από την άλλη, όσο κι αν δεν θα σταματήσω να ισχυρίζομαι πως η δι’ αυτού του τρόπου επιβολή ενός εξωτερικού καταναγκασμού αποτελεί μέγα και διαχρονικό κόλαφο για όλο το πολιτικό μας σύστημα, το ίδιο το Μνημόνιο περιλαμβάνει και μια σειρά από γνωστές, παραδεκτές από όλους και απαραίτητες για την είσοδο της χώρας στον αιώνα μας μεταρρυθμίσεις. Με το Μνημόνιο, λοιπόν, αλλά, αντίθετα από ό,τι συχνά μας διαβεβαιώνει ο κυβερνητικός απρόσωπος, όχι μόνο με το Μνημόνιο. Και όχι με ένα «ακίνητο» Μνημόνιο.
Τι μπορεί να προσθέσει μια κυβέρνηση υπό τους γνωστούς καταναγκασμούς της συγκυρίας; Θα έλεγα: θάρρος, φαντασία και παράδειγμα. Όχι, το «επικαιροποιημένο Μνημόνιο» δεν είναι νέο Μνημόνιο, αλλά ορισμένες διατάξεις του βρίσκονται μεν μέσα στα επιτρεπτά πλαίσια, συγκεκριμενοποιούν δε την απαραίτητη λόγω των οικονομικών επιδόσεων της πρώτης περιόδου «σκλήρυνση» των δημοσιονομικών περιορισμών –κάποια στιγμή, όμως, άλλη «σκλήρυνση» δεν θα αντέχεται. Όχι, το Μνημόνιο δεν εκτείνεται στο σύνολο της κυβερνητικής πολιτικής: οι δυο ανταγωνιστικότεροι τομείς της ελληνικής οικονομίας, ο τουρισμός και η ναυτιλία, δεν επηρεάζονται στο ελάχιστο από αυτό –κι όμως η μέχρι στιγμής ώθηση που έχει δοθεί είναι πολύ μικρή. Ναι, υπάρχουν μεγάλα περιθώρια δράσης και αρωγής μέσω του ΕΣΠΑ αλλά και μέσω ενίσχυσης (και πέραν του ΕΣΠΑ) της λεγόμενης ιδιωτικής πρωτοβουλίας (που πάντως, για να δικαιώσει το όνομά της, θα πρέπει και αυτή να επιχειρήσει κάποια στιγμή να απαγκιστρωθεί από το κράτος). Και φυσικά: τίποτα στο Μνημόνιο δεν εμποδίζει την κυβέρνηση να κόψει περισσότερο από τις ψηλές συντάξεις, ώστε να μην κόψει τίποτα από τις πολύ χαμηλές, ούτε να κάνει πράξη την «πράσινη ανάπτυξη» (για την οποία το κυβερνών κόμμα είναι έτοιμο από χρόνια). Ούτε, βέβαια, να κάνει με τρόπο ορατό στον πολίτη πράξη την αξιοκρατία και την ισοπολιτεία, χωρίς τις οποίες ο αγώνας δεν θα γίνει ποτέ πραγματικά συλλογικός.
Social Media