Η πράσινη ατζέντα

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ», Δεκέμβριος 2009

Ο Κώστας Σημίτης είχε το μαύρο μπλοκάκι. Ο Γιώργος Παπανδρέου ήρθε με την πράσινη ατζέντα.

Πράγματι, η «πράσινη ανάπτυξη» -κατεξοχήν «οριζόντια» πολιτική, με μέτρα και συνέπειες που διαχέονται σε όλους τους τομείς του κυβερνητικού έργου- αποτέλεσε σταθερό προγραμματικό και προεκλογικό σύνθημα-δέσμευση του ΠΑΣΟΚ και του Προέδρου του, αναδεικνύεται δε ήδη ως βασική προτεραιότητα της νέας κυβέρνησης. Συχνά στη χώρα μας οι καλές ιδέες αδικούνται όταν διαθέτουν τη δύναμη του αυτονόητου. Κι αυτό ακριβώς συνέβη με την «πράσινη ανάπτυξη»: πριν την αναδείξει ως κεντρικό του στόχο το ΠΑΣΟΚ, την είχε διαμορφώσει ως αναγκαιότητα η διεθνής συγκυρία (η ένταση των φαινομένων που συνδέονται με την «κλιματική αλλαγή», η οικονομική κρίση και η αναζήτηση ενός άλλου μοντέλου ανάπτυξης, οι διεθνείς τάσεις στο δίκαιο και την πολιτική) και την είχε υιοθετήσει –όχι μόνο στα χαρτιά- η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα περισσότερα από τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα. Αυτό διόλου δεν μειώνει –το αντίθετο- τη σημασία εισαγωγής της σχετικής συζήτησης στην Ελλάδα και επιβολής του θέματος στην πολιτική ατζέντα. Καθιστά απλώς τη νέα κυβέρνηση πιο υπεύθυνη –και με τις δυο έννοιες του όρου: ενήμερη του τι διακυβεύεται αλλά και εξαρχής «χρεωμένη» με την παραγωγή αποτελέσματος.

Δεν καταλείπεται η παραμικρή αμφιβολία ότι η οπτική του ΠΑΣΟΚ για την «πράσινη ανάπτυξη», και στην κυβέρνηση και πιο πριν, είναι «ολιστική»: υπερβαίνει την προστασία του περιβάλλοντος και αγκαλιάζει όλα τα ζητήματα που περικλείονται σε αυτά που ονομάζω «αιωνίως άλυτα ελληνικά διαρθρωτικά διλήμματα». Τι μπορούμε και τι πρέπει να προσπαθήσουμε να παράγουμε ως χώρα; Τι είδους λειτουργίες θέλουμε να ασκεί το Κράτος μας; Σε ποιους τομείς να στρέψουμε τους νέους για να βρουν με περισσότερες αξιώσεις εργασία; Ποιες ακόμα επιδράσεις –και σε τι ένταση- μπορεί να δεχτεί το τόσο εύθραυστο ελληνικό τοπίο και για να πετύχουμε ποιους στόχους; Τι θέση και τι ρόλο θέλουμε να έχει η χώρα μας στα μεγάλα διεθνή ζητήματα της εποχής; Όσο δεν απαντάμε σε αυτά τα ερωτήματα, συνδυάζοντας μάλιστα τις απαντήσεις και συγκροτώντας τις σε ενιαίο σύστημα, τόσο θα βαθαίνουμε τις ελληνικές υστερήσεις σε θεσμικό, πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και ψυχολογικό επίπεδο. Εάν αρχίσουμε να απαντάμε, θα έχουμε μπει, ακόμα και αν δεν έχουμε πλήρη περί αυτού συνείδηση, στο δρόμο της «πράσινης ανάπτυξης».

Η πρακτική επιρροή αυτής της στρατηγικής επιλογής καθίσταται ανάγλυφη με αναφορά είτε στα πεδία πολιτικής που αγγίζει άμεσα είτε στις αρμοδιότητες των επιμέρους διοικητικών μονάδων, δηλαδή κατά βάση των Υπουργείων. Το πρώτο κριτήριο εισφέρει στο «πράσινο μίγμα» τα πιο κεντρικά και αναγκαία στοιχεία του: τον επαναπροσανατολισμό της οικονομικής και επενδυτικής πολιτικής, την ανάγκη άμεσου χωροταξικού ξεκαθαρίσματος, την επανοριοθέτηση της οικοδομικής δραστηριότητας, το νέο ενεργειακό σχεδιασμό, τη λειτουργία και παραγωγή των βιομηχανικών μονάδων, τον τρόπο διαχείρισης των φυσικών και πολιτιστικών πόρων (αλλά και, μείζων εκκρεμότητα, των απορριμμάτων), την άλλη είδους λειτουργία του αγροτοδιατροφικού τομέα, την έμφαση σε διαφοροποιημένο τουριστικό προϊόν (άρα και εγκαταστάσεις και υπηρεσίες), την αναβάθμιση μεταφορών και επικοινωνιών. Νύξεις και κατευθύνσεις για όλα αυτά υπήρχαν ήδη στο προεκλογικό πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ, σε πολλές συμβολές του ΙΣΤΑΜΕ και εξειδικευμένων στελεχών, καθώς και στο ειδικό τεύχος που εκδόθηκε για την «πράσινη ανάπτυξη».

Η εμπειρία της διακυβέρνησης και η κατανομή του κυβερνητικού έργου προσθέτει «περιφερειακά» αλλά κρίσιμα κομμάτια στο παζλ, σε βαθμό που να δικαιολογείται ο αρχικός ισχυρισμός περί κάλυψης σχεδόν όλων των πεδίων πολιτικής. Η περιβαλλοντική και αναπτυξιακή στροφή προϋποθέτει και ανάλογη εκπαίδευση. Η εξοικονόμηση ενέργειας και η δημιουργία νέων υποδομών είναι αδύνατη ή πάντως λειψή χωρίς ανάπτυξη τεχνολογίας, τεχνογνωσίας και τόνωση της έρευνας. Ο επανασχεδιασμός των δικτύων και η ανάδειξη των ανά τόπο διακριτών χαρακτηριστικών (ιδίως για τις απομονωμένες, ευαίσθητες και νησιωτικές περιοχές) απαιτεί νέα φιλοσοφία για την αποκέντρωση πόρων και αρμοδιοτήτων. Η σχέση εγκαταστάσεων-περιβάλλοντος και εργαζομένων-περιβάλλοντος οφείλει να απασχολήσει και τον ειδικό χώρο της εθνικής άμυνας. Οι ναυτιλιακές και ακτοπλοϊκές μετακινήσεις και υπηρεσίες συνιστούν από μόνες τους κρίσιμο μέγεθος. Ο χώρος της υγείας και οι σχετικές αποφάσεις συνδέονται κι αυτές άμεσα με το περιβάλλον και την ανάπτυξη. Στο πεδίο της δικαιοσύνης και των ελευθεριών η αιεφορία πρέπει αφενός μεν να θεμελιωθεί ουσιαστικά ως αγώγιμο δικαίωμα και αφετέρου να οδηγήσει σε ειδική ποινική μεταχείριση των περιβαλλοντικών «εγκλημάτων». Δίκαια, απλή και σύγχρονη φορολογική πολιτική δεν είναι δυνατόν να μην λάβει υπόψη τις επιταγές «ο ρυπαίνων πληρώνει» αλλά και «ο ρυπαίνων αποκαθιστά». Προφανώς –και ήδη ο Έλληνας Πρωθυπουργός κατέθεσε μια σειρά από ενδιαφέρουσες προτάσεις στη Σύνοδο Κορυφής της 29^ης Οκτωβρίου- η εξωτερική μας πολιτική, ιδίως στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει κάθε λόγο να χρησιμοποιήσει την «πράσινη» διάσταση για να κερδίσει σε εξωστρέφεια και αξιοπιστία.

Τα άμεσα μέτωπα δράσης είναι πολλά: έναρξη της ουσιαστικής προσπάθειας (η προηγούμενη η κυβέρνηση δεν έκανε σχεδόν τίποτα) για επίτευξη του κοινοτικού στόχου «20-20-20» (μείωση εκπομπών αερίου, εξοικονόμηση ενέργειας, αύξηση ανανεώσιμων πηγών). Δημιουργία όσο το δυνατόν περισσότερων θέσεων εργασίας στους νέους τομείς. Εναρμόνιση της νομοθεσίας με όλες τις περιβαλλοντικές απαιτήσεις, νέο επενδυτικό πλαίσιο, θεσμοθέτηση κινήτρων για επιχειρήσεις και ιδιώτες, ολοκλήρωση Κτηματολογίου και Δασολογίου, νέο Χωροταξικό για τον Τουρισμό. Επιτάχυνση και ενίσχυση των προγραμμάτων για την ενεργειακή αποδοτικότητα παλαιών και νέων κτιρίων, ειδικά μητροπολιτικά σχέδια για Αθήνα και Θεσσαλονίκη, ευφάνταστες λύσεις για άμεση ενίσχυση του πρασίνου στις πόλεις. Αναμόρφωση του Ποινικού Κώδικα και του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας, δημιουργία Ανεξάρτητης Αρχής Επιθεωρητών Περιβάλλοντος, δημιουργία πλαισίου –και τήρησή του- για την λεγόμενη Περιβαλλοντική Εταιρική Ευθύνη.

Τα κρίσιμα πρώτα μηνύματα –η θεσμοθέτηση Υπουργείου Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής, η προτεραιότητα της «πράσινης ανάπτυξης» εντός του κυβερνητικού έργου, η ανακοίνωση της παρουσίας του ίδιου του Πρωθυπουργού στη Διάσκεψη της Κοπεγχάγης για το κλίμα- δόθηκαν ήδη. Τα πρώτα νομοσχέδια εξαγγέλθηκαν από τη δραστήρια Υπουργό και ετοιμάζονται: νέος Κανονισμός Ενεργειακής Απόδοσης Κτιρίων, νέο σχέδιο νόμου για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, νέο πλαίσιο και ξεκαθάρισμα αιτήσεων για άδειες παραγωγής ΑΠΕ. Η πολιτική βούληση υπάρχει. Κάτι που καθιστά τη δύσκολη αλλά αναγκαία και συναρπαστική υλοποίηση, μείζον συλλογικό στοίχημα των χρόνων που έρχονται.