Κώστας Β. Mποτόπουλος

Οι βασικές καινοτομίες που θα επέλθουν με τη θέση σε εφαρμογή της νέας Συνθήκης είναι η επισημοποίηση και διεύρυνση της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές και αστικές υποθέσεις με διασυνοριακά χαρακτηριστικά, η υιοθέτηση μίνιμουμ κανόνων για τον ορισμό αδικημάτων και ποινών για διασυνοριακά εγκλήματα, η ενίσχυση του ρόλου της Europol και της Eurojust, η δημιουργία Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, αρμόδιας για άμεση κατασταλτική δράση σε σχέση με το οικονομικό έγκλημα στην ΕΕ, η δημιουργία ειδικής μόνιμης Επιτροπής εντός του Συμβουλίου για την παρακολούθηση της εφαρμογής της κοινής πολιτικής στο πεδίο της ΕΑΔ, η συγκρότηση κοινού συστήματος για τη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων της Ένωσης και η ενίσχυση του ρόλου των εθνικών Κοινοβουλίων, αφενός με τον έλεγχο επικουρικότητας και αναλογικότητας που ασκούν και επί των αποφάσεων σε αυτόν τον τομέα και αφετέρου με τη συμμετοχή τους στο «μηχανισμό αξιολόγησης» των αντίστοιχων πολιτικών.

Υπάρχουν όμως και μια σειρά από κρίσιμες υποχωρήσεις ή εξαιρέσεις: η αυτοεξαίρεση Μεγάλης Βρετανίας, Ιρλανδίας και Δανίας από όλο σχεδόν το πεδίο της ΕΑΔ, η ουσιαστική λειτουργία της συνεργασίας στον ποινικό τομέα με συνθήκες όχι «κοινοτικότητας» αλλά «ενισχυμένης συνεργασίας» (η Κομισιόν εδώ μοιράζεται την πρωτοβουλία με το ¼ των κρατών μελών, κάθε κράτος μπορεί να θέσει τέλος στον κανόνα της ειδικής πλειοψηφίας και να ζητήσει ομοφωνία, 9 κράτη μπορούν αυτόματα να προχωρήσουν όπως εκείνα θέλουν), η διατήρηση του κανόνα της ομοφωνίας στον τομέα του οικογενειακού δικαίου, η αβεβαιότητα για τη δημιουργία και τον τρόπο λειτουργίας της Εισαγγελίας, εφόσον κι εδώ απαιτείται ομοφωνία (αλλά και είναι δυνατή η «ενισχυμένη συνεργασία» 9 κρατών μελών).

Συμπερασματικά: οι αλλαγές είναι κρίσιμες, τα κράτη μέλη αποκτούν συνείδηση αλλά και κίνητρο κοινών πολιτικών και συνεργασίας, η υποχρεωτικότητα της Χάρτας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων είναι ισχυρότατος ενοποιητικός παράγοντας δικαίου (αλλά η αυτοξαίρεση Βρετανίας και Πολωνίας θέτει σοβαρά νομικά και πολιτικά ζητήματα), το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αποκτά γενική αρμοδιότητα ερμηνείας και ελέγχου των πολιτικών στο πεδίο της ΕΑΔ, αλλά και ο βαθμός «εξαιρετικότητας» (δυνατότητας παρεκκλίσεων και λύσεων εκτός κοινού πλαισίου) παραμένει μεγάλος. Το κρίσιμο ερώτημα αν θα ενισχυθεί η διάσταση της ελευθερίας στην ΕΕ με την αλλαγή του θεσμικού πλαισίου θα απαντηθεί στην πράξη –οι οιωνοί είναι μάλλον θετικοί, αλλά σίγουρα όχι άριστοι.