Επικίνδυνη επικινδυνότητα

«ΔΙΚΑΙΟΡΑΜΑ» Σεπτέμβριος 2009

Να λοιπόν που ο κύκλος της συρρίκνωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ανεπαίσθητα κλείνει. Δυστυχώς δικαιωνόμαστε όσοι μιλούσαμε, καιρό τώρα, για την παγίδα του «προσχήματος». Στο όνομα της «μάχης κατά της τρομοκρατίας» οι περισσότερες δημοκρατικές χώρες του κόσμου –και μάλιστα, όσο δημοκρατικότερες, με τόσο μεγαλύτερο ζήλο- αποδέχτηκαν την ενσωμάτωση στην έννομη τάξη τους «προσωρινών μέτρων» απόκλισης από το κοινό δίκαιο και από τα κεκτημένα του «πολιτισμού των δικαιωμάτων». Μόνο που η προσωρινότητα αποδεικνύεται μόνιμη. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πατρίδα της ελευθερίας αλλά και της μάχης εναντίον όσων βρίσκονται στη λάθος μεριά του «σχίσματος των πολιτισμών», η μεγάλη πλειοψηφία των «εξαιρετικών» διατάξεων του Patriot Act, που υιοθετήθηκαν, σχεδόν κυριολεκτικά, στις 12 Σεπτεμβρίου 2001, είτε «επιμηκύνθηκαν» μέχρι το 2010 –και βλέπουμε- είτε απλώς έχασαν οριστικά την προσωρινότητα τους. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, νομική και –θεωρητικώς- πολιτική μήτρα παραγωγής κοινού «νομικού πολιτισμού», η επίκληση της «εξαιρετικότητας» των συνθηκών αντιμετώπισης της τρομοκρατίας αποτελεί πλέον μόνιμη δικαιολογητική βάση των κατευθυντήριων για όλες τις χώρες επιλογών και ρυθμίσεων. Στη Μεγάλη Βρετανία, μητέρα του Habeas Corpus, το habeas τείνει να γίνει non habeas σε επίπεδο δικονομικών εγγυήσεων για τους «υπόπτους», το δε corpus μένει όλο και πιο πολύ σε κράτηση για μια απλή –ή και όχι τόσο απλή- υποψία. Με δυο λόγια –και αυτό ισχύει για όλες τις χώρες και τα νομικά συστήματα- τα «μέτρα κατά της τρομοκρατίας» γίνονται απλώς μέτρα που κατακλύζουν κάθε κομμάτι του ποινικού δικαίου.

Εσχάτως προστέθηκε και μια άλλη ιδιαίτερα επικίνδυνη παρέκβαση. Κερδίζει έδαφος η τάση να μη διώκεται η υπαιτιότητα, ή έστω η διάπραξη αδικήματος, αλλά η «επικινδυνότητα». Τη θλιβερή αρχή έκανε, αλλά σε εποχή που θα έπρεπε να θεωρούμε οριστικά παρελθούσα, η ναζιστική Γερμανία. Το 1933 ψηφίστηκε –και βρίσκεται πάντα σε ισχύ- ο νόμος για την «προληπτική κράτηση», όχι λόγω διαπραχθείσας πράξης αλλά λόγω εικαζόμενης πιθανότητας να διαπραχθεί τέτοια πράξη. Το ακόμα θλιβερότερο είναι χρησίμευσε ως μοντέλο, και μάλιστα στις μέρες μας, στην πατρίδα της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου Γαλλία –επί Προεδρίας βέβαια, δεν μπορεί να είναι τυχαίο, του «προστάτη του νόμου και της τάξης» Σαρκοζί. Πρώτα το 2008, με τον απίστευτο νόμο που επέτρεπε την επ’ αόριστον παράταση της κράτησης προσώπου που κρίνεται «επικίνδυνος». Και πρόσφατα πάλι, με την πρόταση νόμου για την πάταξη των «συμμοριών», που προβλέπει τη δυνατότητα σύλληψης και κράτησης των μελών μιας ομάδας που «ετοιμάζεται να προβεί σε επικίνδυνες για τη δημόσια τάξη ενέργειες». Οι κατάφωρα αντίθετες στο Κράτος Δικαίου έννοιες της «συλλογικής ευθύνης» και της «πρόβλεψης της επικινδυνότητας» εισέρχονται στο ποινικό οπλοστάσιο και στην πραγματικότητα το δυναμιτίζουν. Όλως τυχαίως αυτό ήταν το 19^ο νομοσχέδιο για θέματα ασφάλειας που ψηφίστηκε στη Γαλλία από το 2001 -άρα όχι μόνο από τη Δεξιά. Μόνο που η κυβερνητική Αριστερά θέλω να πιστεύω ότι δεν θα πήγαινε τόσο μακριά και πάντως δεν θα καταργούσε την ίδια στιγμή, όπως έκανε στον ανασχηματισμό του Ιουνίου ο Σαρκοζί, το Υπουργείο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Τέτοιο Υπουργείο –αλλά σε λίγο και τέτοια δικαιώματα- δεν υπάρχουν στην Ελλάδα. Όμως και στη χώρα μας μιμούμαστε το κακό. Η πρόσφατη νομοθετική ρύθμιση ότι η αρκεί η «επικινδυνότητα για τη δημόσια τάξη και ασφάλεια» για την απέλαση κάθε αλλοδαπού εγγράφεται στην ίδια ακριβώς λογική. Είναι πρωτοφανής για το ελληνικό δίκαιο και αντίθετη με το τεκμήριο αθωότητας και την πάγια νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας. Γίνεται ακόμα πιο απάνθρωπη, αν συσχετιστεί με τα «απαράδεκτα και εξοντωτικά» (ο χαρακτηρισμός είναι της Ολομέλειας των δικηγορικών συλλόγων της χώρας) μέτρα που προωθεί η κυβέρνηση για τη «λαθρομετανάστευση» και το πολιτικό άσυλο. Τα προσχήματα ξαναγυρίζουν για να κάνουν τις μάσκες να πέσουν οριστικά.