Οι άλλες 100

«ΔΙΚΑΙΟΡΑΜΑ» Ιούνιος 2009

Δύσκολος τομέας τα ανθρώπινα δικαιώματα. Και ιδιαίτερα απαιτητικός: οι προθέσεις και οι διακηρύξεις δεν μετρούν, τα ημίμετρα, ακόμα και αν σηματοδοτούν ρήξη με το παρελθόν, δεν αρκούν, οι αντιφάσεις κρίνονται αυστηρά και τα πισωγυρίσματα δημιουργούν αμέσως υποψίες. Το αποδεικνύει ο επιμέρους απολογισμός του ανθρώπου του οποίου η εκλογή άλλαξε το πρόσωπο της πολιτικής στον πλανήτη και που κατέβαλε την πιο συνειδητή προσπάθεια, ειδικά σε αυτόν τον τομέα, να αποδείξει ότι «δεν είμαστε όλοι Αμερικανοί».

Μία από τις βασικές προεκλογικές υποσχέσεις του Μπαράκ Ομπάμα ήταν η πλήρης αλλαγή νοοτροπίας και κατεύθυνσης σε σχέση με τη διοίκηση Μπους στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων –ένα τομέα στον οποίο οι ΗΠΑ ασέλγησαν, την τελευταία οκταετία, υπό την απειλή ή και το πρόσχημα της διεθνούς τρομοκρατίας. Πράγμα ακόμα σπανιότερο και σημαντικότερο, τα πρώτα μέτρα που έλαβε ο Ομπάμα ως νέος Πρόεδρος πράγματι έδιναν το στίγμα αυτής της αλλαγής: η ανακοίνωση του κλεισίματος, μέσα σε ένα χρόνο, του στρατοπέδου κράτησης στο Γουαντάναμο και η δέσμευση ότι θα σταματήσει –ή ότι θα τιμωρείται αυστηρότητα- η χρήση βασανιστηρίων στις αμερικανικές φυλακές (κι όχι μόνο στο Γουαντάναμο). Η παγκόσμια ανακούφιση και ικανοποίηση ήταν δικαιολογημένη και οι μόνοι που θα είχαν, σε αυτή τη φάση, κάτι να πουν ήταν ο κύκλος του κυρίου Τσένι και του κυρίου Ράμσφελντ (ο κύριος Μπους ποτέ δεν είπε κάτι μόνος του για να το κάνει τώρα).

Η συνέχεια ωστόσο σκοτείνιασε αρκετά την εικόνα. Την ανακοίνωση άμεσης απελευθέρωσης κρατουμένων του Γουαντάναμο εναντίον των οποίων δεν συγκεντρώθηκαν οι αναγκαίες αποδείξεις και την αίτηση βοήθειας προς την Ευρώπη να μοιραστεί τη «φιλοξενία» όσων από αυτούς δεν θα μπορούσαν να γυρίσουν στην πατρίδα τους, ακολούθησαν δυο πολύ λιγότερο καθαρές αποφάσεις: η άρνηση στους κρατουμένους του άλλου στρατοπέδου-κολαστηρίου, στο Μπαγκράμ του Αφγανιστάν, του δικαιώματος να αποτανθούν στην αμερικανική δικαιοσύνη για να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα της κράτησής τους και η μη απαγόρευση (δια στόματος του νέου Διοικητή της ΣΙΑ και πρώην Προσωπάρχη του Κλίντον, Λέον Πανέτα) της μεθόδου της «απαγωγής» από τη ΣΙΑ «τρομοκρατών υπόπτων» απανταχού του κόσμου. Το σκοτσέζικο ντους συμπληρώθηκε από δύο ακόμα δέσμες αντιφατικών μέτρων: η γενική, εκ μέρους του ίδιου του Προέδρου, καταδίκη των βασανιστηρίων συνοδεύτηκε από την ανακοίνωση, από τον Υπουργό Δικαιοσύνης, τον κατά τα άλλα πολύ φιλελεύθερο Έρικ Χόλντερ, ότι όσοι διέπραξαν στο παρελθόν αυτό το έγκλημα δεν θα διωχθούν ποινικά εφόσον «εκτελούσαν διαταγές»΄ η δε γενναία προσωπική απόφαση του Προέδρου να δημοσιευτούν τα έγγραφα της περιόδου 2002-2005, που αποδεικνύουν ότι η χρήση βασανιστηρίων όχι μόνο ήταν γνωστή αλλά και εκπορευόταν από το ίδιο το Υπουργείο Δικαιοσύνης, δεν συμπληρώθηκε από την καθαρτήρια –και ζητηθείσα από όλους τους οργανισμούς προστασίας δικαιωμάτων- συγκρότηση ανεξάρτητης Επιτροπής έρευνας για τα βασανιστήρια.

Όλο αυτό το πλέγμα μέτρων και μη μέτρων έκανε το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Human Rights Watch) και τη Διεθνή Αμνηστία να υπογραμμίσουν, στις πρόσφατες εκθέσεις τους, ότι ναι μεν στις 100 πρώτες μέρες του Ομπάμα συντελέστηκε «σημαντική πρόοδος» αλλά έγιναν και αρκετά «λάθη». Είναι πράγματι δύσκολο να υπερασπίζεσαι τα ανθρώπινα δικαιώματα όταν σημαία σου –της θητείας σου περισσότερο παρά του χαρακτήρα σου- είναι ο «ρεαλισμός». Μια κυβέρνηση δεν είναι –εξ ορισμού- μη κυβερνητική οργάνωση, δεν επιτρέπεται όμως –και δε δικαιολογείται ποτέ- να ποδοπατά το διεθνές δίκαιο. Ο Ομπάμα έχει –ακόμα- την ευκαιρία να ξανακάνει την Αμερική «πατρίδα της ελευθερίας». Δεν θα πρέπει όμως να μείνει στο ελάχιστο –την αλλαγή πολιτικής σε σχέση με το Μπους- αλλά να διεκδικήσει κάτι δυσκολότερο: να βάλει το σεβασμό στον άνθρωπο και τα δικαιώματά του στο κέντρο της πολιτικής μιας χώρας που ούτως ή άλλως χρησιμεύει για παράδειγμα –στο καλό ή στο κακό.