«ΔΙΚΑΙΟΡΑΜΑ» Φεβρουάριος 2010
Πολλές οι ανακρίβειες –ηθελημένες ή όχι-, οι παραποιήσεις και οι λαϊκισμοί σε ένα ακόμα μεγάλο θέμα στον ευρύτερο χώρο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: το «μεταναστευτικό» και τις πρόσφατες –προς τη σωστή κατεύθυνση- προτάσεις της κυβέρνησης. Ας ξεκαθαρίσουμε, για να μπορέσουμε μετά να συζητήσουμε.
● η ιθαγένεια και η υπηκοότητα δεν έχουν νομική διαφορά. Από διαφόρους κύκλους και με αρκετή επίταση εκφράστηκε διαμαρτυρία γιατί η κυβέρνηση σκοπεύει να δώσει ιθαγένεια στις κατηγορίες που καλύπτει το νομοσχέδιο και όχι «απλώς» υπηκοότητα. Στο ελληνικό όμως δίκαιο, και ως προς τις έννομες συνέπειες, διαφορά δεν υπάρχει. Αν σε κάτι διαφέρουν οι δύο όροι είναι στην ιστορική φόρτιση: η ιθαγένεια μοιάζει να μας παραπέμπει περισσότερο στην έννοια του «Γένους» –και, για την Ελλάδα, του Ορθόδοξου Γένους-, ενώ η υπηκοότητα στην –ξεπερασμένη στην εποχή μας και στο πολίτευμά μας- έννοια της υποταγής σε κάποιον ηγεμόνα ή ηγεμονεύοντα. Υπ’ αυτή την οπτική, αλλά και επειδή η «ιθαγένεια» είναι σαφώς «νομικότερος» όρος, η αναφορά στην «υπηκοότητα» θα μπορούσε άνετα να εκλείψει από το δημόσιο λόγο. Και πάντως δεν επιτρέπεται να στηρίζει εικασίες περί δήθεν, δι’ αυτού του τρόπου, υπονόμευσης της «ελληνικότητας».
«ΔΙΚΑΙΟΡΑΜΑ» Δεκέμβριος 2009
Μια από τις πολλές καινοτομίες που εισέφερε ήδη στη δημόσια ζωή η νέα κυβέρνηση αφορά την αντίληψη της έννοιας και της προστασίας του περιβάλλοντος. Συμβολικά και πρακτικά μέτρα όπως η δημιουργία ειδικού Υπουργείου Περιβάλλοντος, η υιοθέτηση του «πράσινου» αναπτυξιακού προτύπου, η νέα διοικητική διάρθρωση της λεγόμενης «πολιτικής προστασίας» (από φυσικές καταστροφές), ακόμα και η αναγγελία ότι η «πράσινη ανάπτυξη» γίνεται μάθημα στα σχολεία, λαμβάνουν υπόψη τους τις ανάγκες της εποχής και πηγαίνουν ολοφάνερα στη σωστή κατεύθυνση. Είναι φυσικά νωρίς για να μιλήσουμε για την έκβαση της απαραίτητης αλλαγής νοοτροπίας και πράξης από Κράτος και πολίτες. Δεν θα ήταν όμως ίσως άχρηστο να θυμίσουμε ότι κάθε πολιτικό μέτρο στον τομέα αυτό θα πρέπει να εδράζεται σε μια διευρυμένη –και γενικά άλλου είδους- λειτουργία του περιβάλλοντος ως δικαιώματος. Αγώγιμου αλλά και αυτοδεσμευτικού.
Να λοιπόν που ο κύκλος της συρρίκνωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ανεπαίσθητα κλείνει. Δυστυχώς δικαιωνόμαστε όσοι μιλούσαμε, καιρό τώρα, για την παγίδα του «προσχήματος». Στο όνομα της «μάχης κατά της τρομοκρατίας» οι περισσότερες δημοκρατικές χώρες του κόσμου –και μάλιστα, όσο δημοκρατικότερες, με τόσο μεγαλύτερο ζήλο- αποδέχτηκαν την ενσωμάτωση στην έννομη τάξη τους «προσωρινών μέτρων» απόκλισης από το κοινό δίκαιο και από τα κεκτημένα του «πολιτισμού των δικαιωμάτων». Μόνο που η προσωρινότητα αποδεικνύεται μόνιμη. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πατρίδα της ελευθερίας αλλά και της μάχης εναντίον όσων βρίσκονται στη λάθος μεριά του «σχίσματος των πολιτισμών», η μεγάλη πλειοψηφία των «εξαιρετικών» διατάξεων του Patriot Act, που υιοθετήθηκαν, σχεδόν κυριολεκτικά, στις 12 Σεπτεμβρίου 2001, είτε «επιμηκύνθηκαν» μέχρι το 2010 –και βλέπουμε- είτε απλώς έχασαν οριστικά την προσωρινότητα τους. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, νομική και –θεωρητικώς- πολιτική μήτρα παραγωγής κοινού «νομικού πολιτισμού», η επίκληση της «εξαιρετικότητας» των συνθηκών αντιμετώπισης της τρομοκρατίας αποτελεί πλέον μόνιμη δικαιολογητική βάση των κατευθυντήριων για όλες τις χώρες επιλογών και ρυθμίσεων. Στη Μεγάλη Βρετανία, μητέρα του Habeas Corpus, το habeas τείνει να γίνει non habeas σε επίπεδο δικονομικών εγγυήσεων για τους «υπόπτους», το δε corpus μένει όλο και πιο πολύ σε κράτηση για μια απλή –ή και όχι τόσο απλή- υποψία. Με δυο λόγια –και αυτό ισχύει για όλες τις χώρες και τα νομικά συστήματα- τα «μέτρα κατά της τρομοκρατίας» γίνονται απλώς μέτρα που κατακλύζουν κάθε κομμάτι του ποινικού δικαίου.
Δύσκολος τομέας τα ανθρώπινα δικαιώματα. Και ιδιαίτερα απαιτητικός: οι προθέσεις και οι διακηρύξεις δεν μετρούν, τα ημίμετρα, ακόμα και αν σηματοδοτούν ρήξη με το παρελθόν, δεν αρκούν, οι αντιφάσεις κρίνονται αυστηρά και τα πισωγυρίσματα δημιουργούν αμέσως υποψίες. Το αποδεικνύει ο επιμέρους απολογισμός του ανθρώπου του οποίου η εκλογή άλλαξε το πρόσωπο της πολιτικής στον πλανήτη και που κατέβαλε την πιο συνειδητή προσπάθεια, ειδικά σε αυτόν τον τομέα, να αποδείξει ότι «δεν είμαστε όλοι Αμερικανοί».
Μία από τις βασικές προεκλογικές υποσχέσεις του Μπαράκ Ομπάμα ήταν η πλήρης αλλαγή νοοτροπίας και κατεύθυνσης σε σχέση με τη διοίκηση Μπους στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων –ένα τομέα στον οποίο οι ΗΠΑ ασέλγησαν, την τελευταία οκταετία, υπό την απειλή ή και το πρόσχημα της διεθνούς τρομοκρατίας. Πράγμα ακόμα σπανιότερο και σημαντικότερο, τα πρώτα μέτρα που έλαβε ο Ομπάμα ως νέος Πρόεδρος πράγματι έδιναν το στίγμα αυτής της αλλαγής: η ανακοίνωση του κλεισίματος, μέσα σε ένα χρόνο, του στρατοπέδου κράτησης στο Γουαντάναμο και η δέσμευση ότι θα σταματήσει –ή ότι θα τιμωρείται αυστηρότητα- η χρήση βασανιστηρίων στις αμερικανικές φυλακές (κι όχι μόνο στο Γουαντάναμο). Η παγκόσμια ανακούφιση και ικανοποίηση ήταν δικαιολογημένη και οι μόνοι που θα είχαν, σε αυτή τη φάση, κάτι να πουν ήταν ο κύκλος του κυρίου Τσένι και του κυρίου Ράμσφελντ (ο κύριος Μπους ποτέ δεν είπε κάτι μόνος του για να το κάνει τώρα).
«ΔΙΚΑΙΟΡΑΜΑ» Μάρτης 2009
Τη χρονιά που μόλις άρχισε έχουμε δυο επετείους σχετιζόμενες με τον κόσμο των δικαιωμάτων: 50 χρόνια από την έναρξη λειτουργίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και 20 (ήδη!) από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Και οι δύο ημερομηνίες, με τα γεγονότα που σηματοδοτούν, ηχούν ελπιδοφόρες. Η πρώτη δημιούργησε ένα δικαστήριο –και ένα κοινό δικαιικό σύστημα- που έχουν κάνει πολλά για τη συνειδητοποίηση και την προστασία των δικαιωμάτων, η δεύτερη άνοιξε παράθυρα ελευθερίας σε εκατομμύρια ανθρώπους που ζούσαν υπό την αυταρχική, όπως εξελίχθηκε, κυριαρχία της Σοβιετικής κοσμοθεωρίας. Κι όμως, οι επέτειοι βρίσκουν τα ανθρώπινα δικαιώματα σε προβληματική κατάσταση. Ο «αγώνας κατά της τρομοκρατίας», η δημοκρατική κόπωση, το βάθεμα της απόστασης ανάμεσα στην τυπική (την ύπαρξη νομικών προβλέψεων) και την ουσιαστική προστασία (το σεβασμό του πνεύματος της νόμιμης διαφορετικότητας σε όλες του τις εκφάνσεις), το κακό παράδειγμα της μόνης εναπομείνασας υπερδύναμης, τα θεσμικά και πολιτικά αδιέξοδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν συντελέσει σε αύξηση της κρατικής αυθαιρεσίας, σκλήρυνση της νομολογίας, κάμψη του αισθήματος προστασίας των πολιτών. Αυτή η κατάσταση αναδεικνύεται εύγλωττα στη γενναία φετινή Έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την κατάσταση των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά την περίοδο 2004-2008.
«ΔΙΚΑΙΟΡΑΜΑ» Οκτώβρης 2008
Παραδόθηκε στον Πρόεδρο της Βουλής και δημοσιεύτηκε πρόσφατα η 8η ετήσια Έκθεση της Εθνικής Επιτροπής Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η Επιτροπή, αλλά και το συγκεκριμένο κείμενο, είναι και τα δύο εξίσου σημαντικά όσο και άγνωστα στο ευρύ κοινό –και δεν το λέω ως μέλος του οργάνου αλλά επειδή, μαζί με αρκετούς άλλους, ασχολούμαι και πονάω για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ελλάδα. Οι διαπιστώσεις της Έκθεσης –γενικές και ειδικές- είναι ζοφερές, κάτι που, δυστυχώς, δεν εκπλήσσει –και πάντως όχι αυτή τη στήλη. Σε κάθε περίπτωση, οι αναφορές ενός επίσημου όσο και ανεξάρτητου οργάνου, με ευρεία όσο και υπερκομματική σύνθεση (συμμετέχουν εκπρόσωποι κομμάτων, Υπουργείων, συνδικαλιστικών οργανώσεων και μη κυβερνητικών οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στο χώρο των δικαιωμάτων), έχουν ασφαλώς την ιδιαίτερη σημασία τους. Το πρόβλημα είναι ότι συμβάλλον κυρίως στη διαπίστωση των προβλημάτων, που δε λείπει σχεδόν από κανέναν τομέα της ελληνικής δημόσιας ζωής, αλλά ελάχιστα λαμβάνονται υπόψη από τις αρμόδιες αρχές ως προς τα μέτρα και την αλλαγή πορείας που καθίσταται κάθε χρόνο και πιο επιτακτική.
Social Media