Οι συμβολές τους είναι κι αυτά άνισες, από κάθε άποψη: έκτασης, στιλ, εστίασης. Το κείμενο του Θεοδωρόπουλου («Το μηδέν του ενός») είναι το πιο μακρύ (129 σελίδες) και το πιο «ελεύθερο»: σκέψεις με ροή και παλμό περί παντός (σχεδόν) του επιστητού, ένα δοκίμιο περισσότερο για τη σύγχρονη Ελλάδα (του επαρχιωτισμού, της κουτσουρεμένης Παιδείας, των αγύριστων Μαρμάρων κλπ) παρά για την Ελλάδα της κρίσης. Ο Μανδραβέλης («Πριν και μετά το Μνημόνιο», 38 σελίδες μαζί με τη βιβλιογραφία) κάνει αυτό που τον ξεχωρίζει και επαγγελματικά: εκθέτει γεγονότα, ανατέμνει την ουσία τους και βγάζει ψύχραιμα και διόλου «ξύλινα» ή ουδέτερα συμπεράσματα για το πώς φτάσαμε εδώ που φτάσαμε , ποιοι και με ποιες πράξεις ευθύνονται, ποια η αλληλεπίδραση ελληνικού και διεθνούς περιβάλλοντος (αρκετά παρεμφερείς παρατηρήσεις, με την προσθήκη και των εξελίξεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κάνω στο σχετικό δικό μου βιβλίο «Τα θεσμικά της κρίσης»). Ο Μάρκαρης («Οι τέσσερεις εξισώσεις της αποτυχίας», 76 σελίδες) δοκιμάζει το πιο φιλόδοξο και ριψοκίνδυνο εγχείρημα: μια καταβύθιση, και μάλιστα συγκεφαιλαιωτικώ τω τρόπω, στα ιστορικά, κοινωνιολογικά και πολιτικά αίτια της κρίσης –από τον Καποδίστρια ως τον Ανδρέα Παπανδρέου (οι πολύ μικροί και οι πολύ σύγχρονοι, ιδίως όταν συνδυάζουν αυτές τις ιδιότητες, του τη γλυτώνουν). Ο Παπαβασιλείου («Εθνικά ψευδώνυμα», 11 σελίδες) κάνει μια άσκηση μαύρου χιούμορ, νομοτελειακά ημιτελή και κάποιες φορές σπαρταριστή («Θέματα (Εθνικά): έτσι μεταφράζεται στο λεξιλόγιο της μεταπολίτευσης η έννοια «σύνθετο δυσχερές πρόβλημα»).
Το συνεκτικό στοιχείο του βιβλίου, πέρα από την ευρύτερη οπτική του, είναι αυτό το κάτι σαν συμπέρασμα που πλανάται πάνω και από τα τέσσερα κείμενα (ο Θεοδωρόπουλος μάλιστα το διατυπώνει με αυτά περίπου τα λόγια): η κρίση δεν είναι ούτε εξωγενής ούτε ξενόφερτη, την προκαλέσαμε και την οφείλουμε σχεδόν αποκλειστικά σε μας τους ίδιους, πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της Μεταπολίτευσης -που βέβαια, με τη σειρά του, χρωστά πολλά και στον αιωνίως αναβαλλόμενο εκσυγχρονισμό δομών και αντιλήψεων και στην εμπειρία του Εμφυλίου και στα πολλά χαμένα ελληνικά και ευρωπαϊκά τρένα. Έτσι πιστεύω πως είναι. Φτάσαμε εδώ που φτάσαμε γιατί καθυστερήσαμε, εφησυχάσαμε, βολευτήκαμε, κοροϊδέψαμε τους άλλους και κολακεύσαμε τους εαυτούς μας, χάσαμε ευκαιρίες και δεύτερες ευκαιρίες και γιατί το πολιτικό μας σύστημα έχει όλα αυτά που λένε οι συγγραφείς (νεποτισμό, οικογενειοκρατία, μετριοκρατία, συντεχνιασμό) και μερικά ακόμη (ικανότητα αναπαραγωγής σε ολοένα κατώτερες μορφές, έλλειμμα σκέψης και διαλόγου). Η κοινωνία έχει τα δικά της προβλήματα και αγκυλώσεις, δεν προκάλεσε όμως αυτή τα δομικά ελλείμματα (έμμεσα μόνο, ψηφίζοντας και ξαναψηφίζοντας αυτούς που ψήφισε και ξαναψήφισε). Μικρή παρηγοριά –αλλά οφειλόμενη για την Ιστορία διαπίστωση- ότι η ευθύνη δεν καταμερίζεται ισομερώς: ο Μανδραβέλης δείχνει την προκλητική αποτυχία της κυβέρνησης Καραμανλή, ο Μάρκαρης (υπέρ;)τονίζει την επίδραση του «Μονάρχη» Ανδρέα, όλοι, ρητά ή υπόρρητα, κρατούν μια ειδική θέση στον πραγματικό Καραμανλή και στον Κώστα Σημίτη. Λείπει ίσως κάπου η παρατήρηση ότι, εφόσον η κρίση είναι προεχόντως πολιτιστική, η αντιμετώπιση της με αποκλειστικά οικονομικά (και μάλιστα προκάτ) εργαλεία, δεν μπορεί να οδηγήσει στην ελπίδα. Είναι ο λόγος που κι αυτά το βιβλίο, όπως κάθε ανάλυση που σέβεται τη σοβαρότητα της, δεν αφήνει καμία νότα αισιοδοξίας.
Social Media