Κώστας Β. Mποτόπουλος

Ας πάρουμε δυο ενδιαφέροντα πρόσφατα παραδείγματα. Το πρώτο, εξ Ισπανίας, μεταμοντέρνο και πιο λογοτεχνικό, το Μάταιο Χτες (υπέροχος τίτλος από στίχο του Ματσάδο). Ο –πολύ νέος- συγγραφέας Ισαάκ Ρόσα βουτάει στο φρανκισμό για να τον «αποδομήσει» -ιδεολογικά και δραματουργικά. Βρίσκει στις υποσημειώσεις της «πραγματικής» Ιστορίας ένα σκοτεινό, άγνωστο αλλά υπαρκτό πρόσωπο –έναν Καθηγητή Πανεπιστημίου που συνελήφθη υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες από το καθεστώς και μετά εξίσου μυστηριωδώς εξαφανίστηκε- και πλάθει γύρω του μια σειρά παραλλαγών για το τι του συνέβη (συνεργάτης των αρχών ή αντιστασιακός, διανοούμενος ή βολεψάκιας;), αλλά και μια σειρά παρεκβάσεων για το τι συνέβη στη χώρα στα πέτρινα χρόνια του Φράνκο.  Γεγονότα που συνέβησαν και γεγονότα που μπορούσαν να είχαν συμβεί, κατάδυση στις ιστορικές πηγές και δραματουργική φαντασία, ακρίβεια (χειρουργική περιγραφή των μεθόδων των μυστικών υπηρεσιών και των βασανιστηρίων) και ειρωνεία (η γελοιότητα του καθεστώτος αναδύεται εξίσου δυνατή με την απανθρωπιά του). Μια μυθοπλασία-ντοκουμέντο σπαραγμάτων, με αντικριστούς καθρέφτες που πολλαπλασιάζουν, χωρίς να θολώνουν, την εικόνα, με χαμηλή θερμοκρασία αλλά υψηλή ένταση και με παντοδύναμο τον συγγραφέα-ανατόμο απέναντι στον παραδομένο αναγνώστη (ιδίως αν προέρχεται από άλλη χώρα και δε γνωρίζει τα γεγονότα από πρώτο χέρι).

Το δεύτερο βιβλίο είναι εγχώριας εσοδείας, μαρτυρία περισσότερο παρά «πούρο» μυθιστόρημα. Λέγεται Ενέδρα στην οδό Ομήρου (τίτλος μάλλον παραπλανητικός, αφού ούτε για αστυνομική ιστορία πρόκειται, ούτε στην Ελλάδα διαδραματίζεται στο μεγαλύτερό του μέρος) και συγγραφέας του είναι ο δημοσιογράφος Κώστας Πετρογιάννης. Η ιδιοτυπία του έγκειται όχι τόσο στην προσωπική συμμετοχή του συγγραφέα-αφηγητή-πρωταγωνιστή στα πραγματικά γεγονότα που περιγράφει, αλλά στο γεγονός ότι αυτή η συμμετοχή ξεκινά (από τις πρώτες ήδη φράσεις) και εξελίσσεται ως μαθητεία: ο αφηγητής διαπλάθεται από την ιστορία του και την Ιστορία, ιδίως δε από τη λαμπερή, μετεωρική και αμφίσημη παρουσία του ιστορικού προσώπου που ονομάζει «Αρχηγό». Δεν σκοπεύω να σας χαλάσω την λύση του περί την ταυτότητα αινίγματος, η προφανής ωστόσο ανακάλυψη θα μπορούσε να γίνει και πριν καν ανοιχτεί το βιβλίο, αρκεί κάποιος να πληροφορούνταν πως το πλαίσιο είναι το Μόναχο των χρόνων της δικτατορίας και ο κύκλος των εξόριστων Ελλήνων γύρω από τον ακμαίο –τα χρόνια εκείνα- ραδιοφωνικό σταθμό. Ο Αρχηγός ασκεί ακατανίκητη έλξη και πολλή πίκρα στον αφηγητή, που τον βλέπει με τα σημερινά, «αναδρομικά» του μάτια (με πανταχού παρούσα την μετά το Μόναχο τραγική εξέλιξη των πραγμάτων), αλλά –αυτό είναι η επιτυχία του βιβλίου- με αμείωτη τη φρεσκάδα των «χρόνων της αθωότητας». «Πληροφορίες» για άγνωστες πτυχές του χαρακτήρα και της δράσης ανθρώπων που έμελλαν να παίξουν καθοριστικό ρόλο στις μεταπολιτευτικές εξελίξεις συμπλέκονται με στιγμιότυπα από τη ζωή των εκτός Ελλάδας Ελλήνων και οδηγούν σε μια πλάγια ψηλάφηση των αναπάντητων ακόμα ερωτημάτων για τη μοίρα του Αρχηγού αλλά και για την τροπή των πολιτικών εξελίξεων. Το αφτιασίδωτο αλλά άμεσο αυτό κείμενο δεν πρόκειται ασφαλώς να ζημιωθεί από την πρόσφατη ορμητική επανεμφάνιση στην επικαιρότητα ενός από τα –νέα τότε και άφθαρτα- πρόσωπα του Μονάχου, που σήμερα διεκδικούν την Ελλάδα.