Κώστας Β. Mποτόπουλος

"ΔΙΑΒΑΖΩ", Τεύχος 507, Αύγουστος 2010

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ιστορικός, για να παρατηρήσει πόσο γρήγορα –και εκτός ελέγχου- τρέχει ο νέος αιώνας. Αν ο μεγαλύτερος ιστορικός της εποχής, ο Έρικ Χόμπσμπομ, ονόμασε «σύντομο» τον 20^ο αιώνα, δε νομίζω ότι θα μας αρνιόταν το δικαίωμα να χαρακτηρίσουμε, ήδη, «πυκνό» τον 21^ο. Ένα πρόσφατο ελληνικό βιβλίο, συλλογή άνισων, ποσοτικά και ποιοτικά, άρθρων με επιστημονικό πεδίο που εκτείνεται από την πολιτική επιστήμη ως την οικονομία περνώντας από τις διπλωματικές σχέσεις, αποτελεί μια καλή εικονογράφηση. Η λέξη δεν είναι τυχαία, καθώς το ενδιαφέρον του τόμου με τίτλο «Από τον Μπους στον Ομπάμα» που επιμελήθηκε ο ακούραστος Σωτήρης Ντάλης, βρίσκεται κυρίως στην πανοραμικότητα του, δικαιολογώντας έτσι και τον υπότιτλο «Η διεθνής πολιτική σε έναν κόσμο που αλλάζει».

«ΔΙΑΒΑΖΩ», Τεύχος 506, Ιούλιος 2010

Θα’ θελα να’ ξερα πότε καταλαβαίνει ένας συγγραφέας τη στιγμή –αν λέγεται στιγμή ή μονάδα μέτρησης του εσωτερικού χρόνου- που του βγήκε ένα βιβλίο του. Δε λέω «πέτυχε», γιατί ποτέ κάτι που έγραψες δεν σου βγαίνει όπως το είχες ονειρευτεί: το κάθε βιβλίο, ιδίως το λογοτεχνικό βιβλίο, αποκτά γρήγορα μια δική του ζωή και πάει εκείνο όπου θέλει, αδιαφορώντας για τις αρχικές προθέσεις και τις φιλοδοξίες εκείνου που το συνέλαβε και το εκτελεί. Όμως μια αίσθηση του συγγραφέα σε σχέση με το δημιούργημά του πάντα υπάρχει και συχνά τροφοδοτεί το ίδιο το έργο: ο συγγραφέας νιώθει αν αυτό που βγαίνει από μέσα του έχει καταφέρει να σταθεί στα πόδια του και αν μπορεί –γιατί για πιθανότητες μόνο μιλάμε- να αγγίξει τον αυριανό αναγνώστη. Πότε η αίσθηση γίνεται γνώση και μετά βεβαιότητα; Στο γύρισμα μιας φράσης, στο ξαναδιάβασμα ενός κομματιού, στα μάτια ενός αγαπημένου προσώπου, μετά την έκδοση του βιβλίου, με τις πρώτες αντιδράσεις ή κριτικές; Και τι προκαλεί αυτή η αίσθηση στο δημιουργό; Χαρά, ξαλάφρωμα, μελαγχολία; Διάθεση κοινωνικοποίησης ή απόσυρσης; Έξω ή μέσα χαμόγελο;

Σε ένα ξεχασμένο από θεό και ανθρώπους μοναστήρι, κάπου στην ορεινή Ισπανία, κάποια στιγμή τον περασμένο αιώνα, κάποιος αφήνει μια παλιά βαλίτσα, γεμάτη μπαλώματα και τρύπες. Αυτό που περιέχει είναι έμψυχο και θα αλλάξει για πάντα τον τρόπο ζωής των έξι καλογραιών και την ίδια τη ζωή για δύο από αυτές. Από αποκάλυψη σε έκπληξη και πάντα με έναν ήρεμα υπνωτικό ρυθμό, θα αλλάξει και τον τρόπο που ο αναγνώστης βλέπει τη σχέση του πνεύματος με το σώμα.

«ΔΙΑΒΑΖΩ», Τεύχος 504, Mάϊος 2010

Σε μια εποχή που, ασφαλώς όχι για πρώτη φορά, οι διεθνείς αναφορές στην Ελλάδα συνδέονται άρρηκτα με τη λέξη «τραγωδία» και η, έστω παραμορφωμένη, Αφροδίτη της Μήλου επιστρατεύεται για να εικονογραφήσει την εικόνα της χώρας στα μάτια του κόσμου, το ζήτημα της σχέσης με τους ένδοξους προγόνους μας (ξανα)γίνεται επίκαιρο. Όχι ευχάριστα επίκαιρο, βέβαια, δεν πιστεύω όμως  ότι θα ωφελούσε να κάναμε ότι δεν μας αφορά ή ότι δεν υπάρχει ζήτημα: η σύγκριση γίνεται αυτόματα, και για τους άλλους και από μας τους ίδιους, «Ελλάδα» σημαίνει, είτε το θέλουμε είτε όχι, «συνέχεια της αρχαίας Ελλάδας συν κάτι» ή «μείον κάτι» (εύκολα μαντεύουμε ποιο πρόσημο υπερισχύει). Η αναμέτρηση είναι διαρκής, από όλους τους μεγάλους αρχαίους πολιτισμούς ο δικός μας δημιουργεί ακόμη –διόλου άδικα- τους περισσότερους συνειρμούς στους μη Έλληνες και τα περισσότερα βάρη στους Έλληνες. Περήφανα βάρη, ίσως, αλλά βάρη, τόσο οι «αρχαίοι» για τους σύγχρονους Έλληνες είναι μάθημα και όχι βίωμα, πρόφαση περισσότερο παρά κατάφαση, μουσειακό κατά βάση και όχι πολιτισμικό ίχνος. Η αρχαιοελληνική κληρονομιά δεν νομίζω ότι θα ήταν άδικο να πούμε ότι έχει διαποτίσει, στη Δύση τουλάχιστον, το πνεύμα των «άλλων» περισσότερο από το δικό μας, συχνά τους έχει δώσει, όπως στη θλιβερή σημερινή περίοδο, τα εργαλεία, ακόμα και τα όπλα, με τα οποία να μας κρίνουν και να μας βρουν ελλειμματικούς.

«ΔΙΑΒΑΖΩ», Τεύχος 503, Απρίλιος 2010

Σε εποχές που ξανασυζητάμε για την «εθνική κυριαρχία» μας, καλό θα ήταν τουλάχιστον να γνωρίζαμε –ή να θυμόμαστε- την Ιστορία μας. Ο Αξελός έλεγε ότι η συλλογική μας λειτουργία βασίζεται στο κουτσομπολιό και στη διαρκή απώθηση της «μεγάλης εικόνας». Θα πρόσθετα ότι ως κοινωνία πάσχουμε από ένα ιδιότυπο σύνδρομο «ιστορικής άνοιας» (και όχι άγνοιας): όσο πιο οδυνηρά και διδακτικά είναι κάποια γεγονότα, τόσο πιο γρήγορα τα απωθούμε. Δυο πρόσφατα βιβλία-καταθέσεις μας ξαναφέρνουν στη μνήμη δυο ιδιαίτερα φορτισμένες στιγμές της σύγχρονης πολιτικής μας ζωής, από τις οποίες, φοβούμαι, ελάχιστα διδαχθήκαμε.

«ΔΙΑΒΑΖΩ», Τεύχος 502, Μάρτιος 2010

Άλλη μια επέτειος! Με το ξεκίνημα της χρονιάς! Και μάλιστα επέτειος θανάτου –ό,τι πιο τεχνητό και μακάβριο υπάρχει. Θα μ’ έπιανε απελπισία, αν δεν προλάβαινε η συγκίνηση. Γιατί αυτός που «γιορτάζουμε» είναι κάποιος που τίμησε όσοι λίγοι το όνομα και την τέχνη του.

Στο λόγο του κατά την απονομή του βραβείου Νόμπελ, το 1957, ο Αλμπέρ Καμύ είχε μιλήσει για το «λογοτέχνη και την εποχή του». Με το συνδυασμό ταπεινότητας και πάθους, στεγνού τόνου και υψηλής θερμοκρασίας που χαρακτήριζε το έργο και την προσωπικότητα του –γιατί ο Καμύ ήταν από τους ελάχιστους μεγάλους συγγραφείς που όλα δείχνουν ήταν ακόμα μεγαλύτερος άνθρωπος, χωρίς το δεύτερο να μειώνει το πρώτο.